İpana - 1963 yılında yayımlanan gazete reklamı.

Her şey bir “elma”yla başladı… Havva’nın Adem’e uzattığı elmayla… Elmanın çekiciliği karşısında ikna olan Adem, yasakları çiğnemek pahasına da olsa elmayı yedi.

Dünyanın en çok bilinen bu öyküsü günümüz reklamcıları tarafından reklamın mitosu olarak kabul edilirken elma da reklamın simgesi oldu.

Mitosun dışında reklamın bir de gerçek öyküsü var. Bu öykü, insanın üretmeyi öğrenmesiyle başladı.

Mağara ve kovuklarda barınan en eski atalarımız, gereksinimlerini doğal yollarla doğadan karşıladılar. Onların yaşamlarını sürdürebilmeleri için, avlanmaları ya da çeşitli bitkileri, kökleri ve meyveleri toplamaları yeterliydi. Yaklaşık bir milyon yıl süren bu çağın sonunda bir devrim gerçekleşti ve atalarımız yerleşik yaşama geçtiler. Gereksinimlerini doğada aramak yerine kendileri üretmeye başladılar. Koyun ve keçinin yanı sıra arpa, buğday, mercimek gibi bitkileri de evcilleştirdiler. Pişmiş topraktan çanak çömlek yapmayı öğrendiler.

Sonraki çağlarda üretimin ivmesi daha da artarken üretim biçimleri ve ürün çeşitleri de arttı. Günümüzden altı bin yıl önce tarımsal üretimin yanı sıra madencilik, dokumacılık ve çömlekçilikte de büyük gelişmeler gösteren atalarımız, komşu bölgelerle değiş tokuş yöntemiyle ticaret yapmaya başladılar. Ürünlerini günümüzün pazarcılarına benzer yöntemlerle sergileyen, tanıtımlarını ise yine onlar gibi sese ve söze dayalı çığırtkanlıkla yapan atalarımız farkında olmadan reklamın da öncüleri oldular. Onların kullandığı bu yöntem günümüzde de geçerliliğini koruyor. Üstelik de dünyanın her köşesinde.

Piyale - 1964 yılında yayımlanan gazete reklamı.

Reklamla ilgili ilk maddi buluntular Mısır, Babil, Roma ve Yunan uygarlıklarında karşımıza çıkar. Mısır’da, kaçan bir esiri bulup getirene ödül verileceğini duyuran bir papirüs ile esirlerin fiyat ve özelliklerinin yazıldığı duvarlar; Roma ve Yunan kentlerinde alan ve köşe başlarındaki taşlar üzerinde yer alan çeşitli malların, sirklerin gladyatör yarışmalarının ilanları, karşımıza çıkan ilk reklam örnekleridir.

Ortaçağ’da esnaf loncalarının kalite kontrol esaslarını koymasıyla marka ve markalaşma kavramları da ortaya çıkar.

1450’de Gutenberg’in matbaa makinesini icat etmesi, reklam için de ilk büyük dönüm noktası olur. 1480’lerde William Coxton adlı matbaacı, bastığı kitapların pazarlanmasında sorun yaşayınca, kitaplarını tanıtan el ilanları basar ve bunları başta kiliseler olmak üzere halkın yoğun olarak bulunduğu yerlerde dağıtır. William Coxton’ın el ilanları ilk basılı reklam örneği olarak benimsenir. 1525 yılında Almanya’da yayınlanan bir gazetede yer alan ilaç ilanı ise farklı görüşler olsa da ilk basın reklamı olarak Kabul edilmektedir.

Türkiye’de reklamın gelişimi

16. yüzyılda Almanya’da, 17. yüzyılda ise İngiltere’de görülmeye başlanan basın reklamlarının ülkemize gelmesi 19. yüzyılı bulmuştur. Bununla birlikte bildiğimiz en eski Osmanlıca ilan, 17. yüzyılın ikinci yarısına ya da 18. yüzyılın başına ait olduğu tahmin edilen Venedik’ten ithal Altınbaş Tiryaki başlıklı ilandır. Bu ilanı Osmanlıca bilgisi yetersiz biri büyük bir olasılıkla Venedik’te hazırlamıştır.

RCA - 1948 yılında yayımlanan gazete reklamı.

Avrupalılar, 1821’den itibaren İzmir’de çıkarttıkları Fransızca gazetelerle ilancılığın Osmanlıya girmesini sağlamış oldular. Osmanlı topraklarında reklam içeren ilk gazete Spectateur Oriental’dır. Gazetenin 24 Mart 1821 tarihli ilk sayısında Didier adlı bir kişinin sigorta temsilciliğine atandığına dair ilk ilan yer alır.

1800’lü yılların ilk yarısında İlanat (ilanlar) başlığıyla Ceride-i Havadis’te çıkan ev, arsa satışı ilanlarına diğer gazetelerde yer almaya başlayan ilaç, ziraat makinesi ilanlarının eklenmesi, Osmanlı’daki ilancılığın ilk adımlarıdır.

1842’de yayınlanan ve Samuel Rodoko adlı bir doktorun icadı olan nasır ilacına ait ilan, ilk resimli ilan olarak reklam tarihimize geçti.

Bu arada Ceride-i Havadis sadece ilan gelmesini beklemedi, Ceridehane’yi alıcı ve satıcı arasında aracı olarak kullanıp bir çeşit “reklam acenteliği” de başlattı.

1860’tan sonra yayımlanan Türkçe gazetelerde daha çok kitap ilanlarına rastlanırken, Tercüman-ı Ahval daha ilk sayısında başlığın hemen altına koyduğu “ilanatın satırı üç kuruştur. İlanatın tekrarında fiyat tenzil edilir” ibaresiyle sistemli bir uygulamanın ilk örneklerinden birini verdi.

1880’den itibaren gazetelerin son sayfalarının ilana ayrılması, ilanlarda resimlerin kullanılmaya başlaması, gazetelerde tam sayfa ilan ve kampanyalara rastlanması ise ilancılıktan reklamcılığa geçişin en önemli göstergeleri oldu.

Osmanlı’da ilk reklam şirketi, E. Hoeffer’in 1909 yılında iki ortağıyla birlikte kurduğu “İlancılık Kolektif Şirketi”dir. Böylece profesyonel anlamda reklam etkinlikleri de başlamış oldu. 1. Dünya Savaşı ile duraklayan reklamcılık, Cumhuriyet’in ilanıyla yeniden canlandı. 1923 yılında İzmir’de toplanan İktisat Kongresi ile 1928’de gerçekleştirilen Harf Devrimi, bu yeni dönemin yönünün belirlenmesinde etkili oldu; İktisat Kongresi ile Türkiye’nin ekonomide izleyeceği yol belirlenirken, Harf Devrimi ile aydınlanma yolundaki en önemli adımlardan biri atıldı.

Cumhuriyet döneminin Türk reklamcılığı açısından ilk mihenk taşını ise İhap Hulusi Görey oluşturdu. Başta Tayyare Piyangosu (Milli Piyango) olmak üzere Tekel İdaresi, Ziraat Bankası, İş Bankası, Yapı ve Kredi Bankası, Sümerbank, Garanti Bankası, Emlak Kredi Bankası, Türk Ticaret Bankası, Türk Hava Kurumu, Kızılay, Tariş, Zirai Donatım Kurumu, Cumhuriyet Halk Partisi, Ford, Pirelli, Beykoz Kunduraları, Harrison Çorap Makineleri, Yerli Malları Pazarları, Çapamarka, Burla Biraderler gibi kurum ve firmalara sayısız afiş ve ilanlar hazırlayan İhap Hulusi Görey, hem Türk grafik sanatının hem de Türk reklamcılığının gelişmesine büyük katkılar sağladı. Atatürk’ün isteğiyle ilk alfabenin tasarımını da gerçekleştiren İhap, genç Türkiye’nin kurumsal kimliğinin oluşturulmasında da tasarımcı olarak önemli bir rol oynadı.

Türkiye İş Bankası - 1963 yılında yayımlanan gazete reklamı.

Türk reklamcılığının en önemli mihenk taşı olan Eli Acıman’a geçmeden önce 1937 yılında basılan ilginç bir kitaba göz atmakta yarar var. İkinci baskısı geçen yıl Gazi Üniversitesi İletişim Fakültesi Kırkıncı Yıl Kitaplığı serisinin 3. kitabı olarak yapılan Muvaffak Uyanık’ın, Yeni Okulun Ders Vasıtalarından Gazete adlı eserinin 94, 95, 96 ve 97. sayfaları reklama ayrılmış. Öğretmenin el kitabı niteliğini taşıyan bu eserde reklam, öğrencilerin yaratıcılıklarını geliştirebilecekleri bir alan olarak görülüyor. “Gazetelerin ilan sahifelerinde çıkan reklamların yazıların tetkiki”, “Reklam mevzuları”, “Reklam ve propagandanın ehemmiyeti”, “Yazıların tetkiki” ve “Gazete kıraat kitabı” başlıkları altında, öğretmenlerden öğrencilerine, çeşitli basın reklamlarının görselleriyle ilgili izlenimlerini yazdırmaları ya da belli bir ürün verilip reklam metni hazırlatmaları öneriliyor.

Eli Acıman’ın 1944 yılında, dönemin “Şen Şapka”, günümüzün ise Vakko firmasının sahibi Vitali Hakko ve Mario Began ile birlikte kurduğu Faal Reklam Ajansı, 1965 yılında Manajans’a, Manajans ise daha sonra J. Walter Thompson’la kurulan ortaklık sonucunda Manajans/Thompson’a dönüştü. Türkiye’nin birçok büyük kampanyasına imza atan Manajans’ın, birçok başarılı reklamcının yetişmesinde ve sayısız reklam ajansının kurulmasında büyük payı vardır.

Çok partili dönem olarak anılan 1950’lerde özel sektör girişimlerinde önemli bir artış görülür. Bu durum reklama olan talebin yükselmesini sağlarken, kitle iletişim araçları da en önemli reklam araçları olarak önem kazandı. 1951’e kadar yasak olan radyo reklamları o yıl, özel sektör için serbest bırakıldı. Yaşanan tüm bu gelişmeler reklamcılığı olumlu yönde etkiledi. Bu dönemde reklam ajanslarının sayısı giderek artarken bilimsel bir yaklaşım da doğmaya başladı.

1960’lar reklamın artık bir meslek haline dönüştüğü yıllar olarak benimsenirken 1970’ler reklam ortamlarının çeşitlenmesiyle öne çıkar. 1968’de yayına başlayan TRT televizyonunda, ilk reklam filmi 3 Mart 1972’de yayınlandı. Böylece gazete, dergi ve radyodan sonra yeni bir reklam ortamı daha çıktı sahneye: Televizyon.

12 Eylül ve Özal damgasını taşıyan 1980’ler ise yalnızca Türk reklamcılığının değil tüm Türkiye’nin yönünü değiştirmiştir. Çokuluslu şirketlerin Türkiye’ye olan ilgileri giderek artarken bu durum reklam sektörüne de yansıdı; yerli ajanslar, yabancı ajanslarla ortaklıklar kurdular.

1990’lar televizyonun yıldızının iyice parladığı yıllardır. Bir yandan özel kanalların açılmasıyla TV kanal sayısının artması, diğer yandan renkli yayına geçilmesi ve yayın süresinin 24 saate çıkartılması televizyonu en gözde reklam ortamı durumuna getirirken, reklamcıların da bulundukları noktadan çok daha ileriye gitmelerine yol açmıştır.

Bu arada iletişim ve bilişim alanlarında yaşanan hızlı gelişmeler reklam sektörünün köklü değişimler geçirmesini sağladı. Bilgisayarın etkisini belki de en fazla yaşayan sektör reklam oldu. Bu durum, reklam çalışmalarının pratikleşmesine ve niteliğinin yükselmesine yol açtı. Aynı dönemde gazetelerin baskı tekniklerinin değişmesi ise basın reklamları açısından bulunmaz bir fırsat yarattı. Basın reklamları hem estetik hem de tasarım açısından göz kamaştırmaya başladı.

İletişim ve bilişim alanlarındaki gelişmeler reklam dünyasını genel anlamda olumlu etkilerken yepyeni reklam ortamlarının da çıkmasına yol açmıştır. İnternet bunların en önemlisidir. Gücünü ve etkisini her geçen gün daha da artıran internet, basın ve televizyon gibi vazgeçilmez reklam ortamları için ciddi bir rakip haline geldi. Kullanıcı sayısı giderek artan internette kullanıcıların yaş ortalamasının da giderek düştüğü görülüyor. Bu durum, internetin gelecekte daha güçlü bir reklam ortamı olacağını gösteriyor.

1990’lar Açık Hava reklamlarının da büyük ölçüde geliştiği, çeşitlendiği ve yaygınlaştığı bir dönem oldu. Açık Hava da internet gibi gücünü her geçen gün artıran bir reklam ortamı haline geldi. Transit Reklamlar ile Araç Giydirme uygulamaları da birbirinden farklı örnekleriyle reklam ortamları içindeki rekabete renk kattılar.

Reklam ortamları ve mesaj bombardımanı

Basın, televizyon ve radyo gibi ana reklam ortamlarının yanı sıra açık hava uygulamalarından transit reklamlara, araç giydirme uygulamalarından internete kadar hemen her alanda karşımıza çıkan reklamlar, gerçek anlamda bir mesaj bombardımanına da yol açtı. Kitle iletişim araçlarının bu bombardımandaki payını da unutmamak gerekir.

Yapılan araştırmalara göre İngiltere’de yaşayan bir çocuk, 18 yaşına geldiğinde yaklaşık 140,000 TV reklamı görmüştür.

NY Times’ın bir hafta sonu nüshası, 17.yüzyıl İngiltere’sinde ortalama bir insanın yaşamı boyunca karşılaşabileceğinden daha fazla bilgi içermektedir.

Son 30 yılda, önceki 5000 yılda üretilenden daha fazla enformasyon üretildiğini de eklemeden geçmeyelim.

Türkiye için elimizde bu türden veriler yok ama olsaydı da pek farklı olmazdı. Bütün bu verileri değerlendirirken insanların, öğrendiklerini sandıkları şeylerin %80’ini 24 saat içinde unuttuklarını unutmayalım.

Basın reklamları ne durumda?

Bir yanda reklam ortamları arasındaki giderek şiddetini artıran rekabet ile mesaj bombardımanı var, diğer yanda ise insanların unutma eğilimleri…

Bu tablo yalnızca basın reklamları için değil, genel anlamda reklamlar için akıllara birçok soruyu getiriyor.

Ziraat Bankası - 1937 yılında yayımlanan gazete reklamı.

Reklam-verenler reklam ajanslarına boşuna mı para veriyorlar? Bu bilgi kirliliği içinde yayınlanan reklamlar, gecenin karanlığında hiçbir iz bırakmadan kaybolup giden koskoca gemilere mi benziyor? Basın reklamları bu tablonun neresinde yer alıyor?

Durduğunuz yere ve bakış açınıza göre farklı yorumlar yapabilirsiniz. Biz, olumlu bir noktadan bakmayı yeğliyoruz. Baktığımız noktadan da özellikle basın reklamlarının durumunu her şeye karşın olumlu görüyoruz. Çünkü bir reklam ortamı olarak basın, her türlü rekabete alışkındır ve bu noktada reklamın gücünü kendisi için de en iyi şekilde kullanmasını bilir.

Neden basın reklamları?

Reklam ortamı olarak basın dediğimizde; yapıları gereği belirli yönlerden birbirlerinden farklılaşan gazete ve dergiler gelir aklımıza. Her ikisinde de reklam mesajları; yazı, fotoğraf, grafik tasarım ve düzenleme gibi temel öğelerle aktarılır.

Gazeteler dağıtım alanı, yayın sıklığı ve içeriğe bağlı olarak üç farklı şekilde sınıflandırılabilirler.

Dağıtım açısından; yerel, ulusal ve uluslararası olarak üçe ayrılır, gazeteler. Bunlar belli bir bölge içinde yayınlanan yerel gazeteler, tüm ülkede yayınlanan ulusal gazeteler ve ulusal gazetelerin yurtdışında satılması ya da özel olarak basılması durumunda ortaya çıkan uluslararası gazetelerdir.

Reklam kampanyalarının medya planlaması yapılırken; yerel gazeteler daha çok küçük ve bölgesel işletmeler tarafından seçilirken, ülke çapında üretim yapan firmalar ulusal, küresel kampanyaları yürüten firmalar ise gerek ulusal gerekse uluslararası gazeteleri seçerler.

Yayın sıklığı açısından; günlük, haftalık ve aylık olarak sınıflandırılan gazeteler, içerdikleri haberlere göre de; siyasi, ekonomi, spor ve magazin gibi kategorilere ayrılırlar.

Reklam kampanyalarının medya planlamaları hazırlanırken öncelikli olarak hedef kitle analizi doğru bir biçimde yapılmalı ve buna bağlı olarak gazete sınıflandırmaları göz önünde bulundurulmalıdır. Yaratıcı stratejinin ve reklam mesajlarının doğru ve etkili bir biçimde hazırlanması ise son aşamadır. Bu şekilde hazırlanan bir kampanya hedef kitle üstünde istenilen etkiyi fazlasıyla yapacaktır.

Gazetelerin bir reklam ortamı olarak, etki ve ayrıcalıkları

Gazeteler, diğer hiçbir reklam ortamının olmadığı kadar esnektir. Reklamın kısa üretim süresi ve teslim tarihi, gazetelere büyük bir ayrıcalık sağlar.

Gazeteler, sundukları yaratıcı özelliklere göre de esnektirler. Okurların dikkatini çekmek ve ilgi duymalarını sağlamak için gazete reklamları; çeşitli boy, form ve formatta hazırlanabilir, renk kullanılabilir ya da özel ilan olarak tasarlanabilirler.

Yalnızca göze hitap eden gazete ve dergiler, reklam mesajlarını da bu öğeler aracılığıyla hedef kitlelerine ulaştırmaya çalışırlar.

Hedef kitlesine, 24 saat boyunca ulaşabilme olanağı bulunan gazete ve dergi reklamları, radyo ve televizyona oranla çok daha kalıcıdır. Üstelik, belirli bir süre kısıtlaması olmaması sayesinde reklamı yapılan ürün, hizmet ya da marka ile ilgili tüm bilgiler ayrıntılı olarak aktarılabilir.

Uniroyal - 1967 yılında yayımlanan gazete reklamı.

Gazetelerde, reklam için ayrılan yerde istenilen her türlü uygulama, düzenleme yapılabilir. Reklamın dikkati çekmesini sağlamak ve mesajı en etkili biçimde aktarabilmek için birçok farklı düzenleme ve tasarım olanağı bulunur.

Gazetelerin yayın frekansları yüksektir. Her gün yayınlanmaları nedeniyle hedef kitleye sürekli ulaşabilirler. Reklam teslim tarihinin kısa olması ise istenilen değişikliklerin hemen yapılabilmesine olanak tanır.

(Devam ediyor)

Bilgi: Gazi Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim Görevlisi Barbaros Gürçay’ın 19 Nisan 2008 tarihinde verdiği “basın reklamının etkileri” konulu seminer.

İlgili yazılar:

• Basın Reklamının Etkileri 2
• Nuri Kolaylı: Sansür Kalkmadı
• Fotoğrafın Toplumsal Anlamları – 2
• Medya piyasaları çöküyor
• İhtilalden bu yana ilk basın grevi

Arçelik - 1970 yılında yayımlanan gazete reklamı.

Gazetelerin okuyucu kitlesi gerek ekonomik, gerekse sosyo-kültürel açıdan farklıdır. Bu nedenle reklam-veren, değişik gazeteleri kullanarak değişik hedef kitlelere ulaşabilir. Benzer olarak ulusal gazetelerin bölge ekleri çıkarmaları ve yerel gazeteler sayesinde doğrudan belli bir coğrafi bölgedeki hedef kitleyi yakalama ayrıcalıkları da vardır. Bu durum reklamın maliyetlerini de azaltır.
Belirli sayfalarını ekonomi, spor, sağlık, magazin gibi öznel konulara ayıran gazetelerin bu sayede reklamı yapılan ürün, hizmet ya da markaya uygun hedef kitleye doğrudan ulaşma olasılığı da oldukça yüksektir.
Gazete ve dergilerin taşınabilmeleri ve başka yerlere götürülebilmeleri, reklamın gün içinde başka kişiler tarafından da görülmesini sağlar.
Gazete ve dergi reklamları kalıcıdır. Saklanmaları ve arşivlenmeleri nedeniyle gazete ve dergi reklamları hedef kitlelerine sürekli olarak ulaşabilirler.

Austin - 1947 yılında yayımlanan gazete reklamı.

Gazete reklamlarında yer alan ürün tercih ve indirimleriyle ilgili kuponlar, telefon-faks numaraları ya da e-mail adresleri sayesinde hedef kitleden hemen yanıt alınmasına olanak sağlar.
Gazete ve dergiler hedef kitleleri tarafından marka olarak algılanırlar. Televizyonda tercihler genellikle programa göre yapılırken gazete ve dergilerde habere göre tercih yapılmaz. Çünkü, tercih nedeni gazete ve derginin kendisidir.
Gazete ve dergilerin okurları üzerinde yarattıkları güven duygusu oldukça önemli bir ayrıcalıktır.
Gazete ve dergilerin içlerinde dağıtılan insertler de apayrı bir ayrıcalık sağlar.

Edison - 1955 yılında yayımlanan gazete reklamı.

Dergilerin Bir Reklam Ortamı Olarak Etki ve Ayrıcalıkları
Basın reklamlarının etki ve ayrıcalıklarını değerlendirirken ağırlıklı olarak gazeteleri ele aldık. Dergilerden çok az söz ettik. Çünkü dergiler, bazı ortak yanlarına karşılık gazetelerden oldukça farklıdırlar.
Her şeyden önce dergilerin kağıt ve baskı kaliteleri gazetelerden çok daha yüksektir. Dergi reklamları hedef kitle tarafından diğer basılı reklamlara göre daha farklı algılanırlar. Genellikle reklamı yapılan ürün tek ve büyük bir resimle gösterilir. Burada genellikle fotoğraf kullanılır. Reklam metni bazı reklamlarda yer almayabilir, bazı durumlarda ise çok uzun metinlere rastlanır ancak genellikle orta uzunlukta metinler kullanılır. Dergi reklamları daha gerçekçi ve doğrudan reklam mesajını sunan gazete ve iş dünyası yayınlarına oranla duygusal çekiciliği kullanmaya daha yakın reklam araçlarıdır.
Basılı reklamlardaki uzun metinlerin okunmama sorunu bazı dergi reklamları için geçerli değildir. Hedef kitlenin dergilerine uzun okuma süresi ayırması nedeniyle özellikle bilgilendirici kampanyalardaki uzun reklam metinlerinin de okunabilme olasılığını yükseltmektedir.

Emlak Bankası - 1955 yılında yayımlanan gazete reklamı.

Dergiler yapıları gereği yaratıcı yönden daha sınırsız çalışmalara olanak sağlarlar. Dergi sayfalarının silme baskılar, katlanan sayfalar, koparılan ek yapraklar, önlü arkalı sayfalar gibi birçok farklı kullanım alanları bulunur. Bu yöntemlerle hedef kitlenin dikkati reklama çekilir.
Birçok farklı ilgi alanına seslenen dergiler, bu alanlarla ilgili referans olarak benimsenirler. Dergiler, özellikle spesifik hedef kitlelere ulaşmada son derece etkili bir reklam ortamıdır.
Dergiler, temalarına ve hedef kitlelerine göre iki başlık altında toplanabilir:
Hedef kitleye göre yapılan sınıflandırmaya Tempo ve Aktüel gibi genel konuları ele alan dergiler, Kadınca, Sinema, F1 Racing gibi daha spesifik ve dar kitlelere seslenen dergiler ile Kapital, MediaCat, Marketing Türkiye gibi özel bir meslek grubuna yönelik dergiler girer. Aşama, İlk Hedef gibi özel yayınlar ve okul dergileri de bu sınıflandırmada yer alır.
Otomobil, sinema, kişisel bakım, kariyer, dekorasyon, yemek, bahçe bakımı, hobi, sanat-edebiyat gibi kültürel alanlar, giyim, moda, gezi dergileri tema sınıflandırılması içinde yer alır. Bu dergiler spesifik hedef kitleler için en uygun reklam ortamını oluştururlar.
Spesifik ilgi alanlarına seslenen dergilerde söz konusu alan ile ilgili bir ürün ya da hizmet reklamının dergi okuru tarafından daha dikkatli okunması kaçınılmazdır.
Dergiler, hedef kitlelerinin niteliği nedeniyle ayrıcılıklı bir reklam ortamıdırlar.
Çünkü, dergiler, genellikle üst gelir gruplarına seslenirler.

Hoover - 1964 yılında yayımlanan gazete reklamı.

Dergi okurları, televizyon ya da radyo programlarının izleyicilerine oranla dergilerine çok daha fazla ilgi ve önem gösterirler. Dergilerin en büyük ayrıcalığı hedef kitle seçiminde sağladıkları kolaylıktır. Özel ilgi alanlarına yönelik dergiler ve özel yayınlar sayesinde spesifikleşmiş hedef kitlelere dergiler sayesinde kolayca ulaşılabilir. Yine belirli bölgesel yayınlarla da sadece belli bir coğrafi bölgeye ait hedef kitleye ulaşılabilir.
Dergiler taşınabilmeleri ve banka, kuaför salonu, bekleme salonu gibi her yerde bulunabilmeleri nedeniyle sadece satın alan kişi tarafından değil, ikincil hedef kitle diyebileceğimiz kişiler tarafından da okunur.
Dergiler doğrudan yanıt reklamcılığı için de oldukça uygundur. Kuponlar, adresler, istek formları kullanılarak hedef kitleden en hızlı biçimde geri dönüş alınabilir.
Dergileri diğer reklam ortamlarından tamamen farklılaştıran ayrıcalığı ise reklamlarla bağlantılı olarak dergi içinde ya da ilgili reklam sayfasında sunulan küçük promosyonlar, deneme ve tanıtım ürünleridir.
Dergilerin abonelik sistemine bağlı olarak ortaya çıkan bir ayrıcalıkları ise dergiyle birlikte doğrudan abonenin yani hedef kitlenin adına gönderilen mektup ya da föylerdir.
Gazete ve Dergilerin Reklam Ortamı Olarak Dezavantajları
Gazete ve dergiler radyonun ses, televizyonun ise hem ses hem de görüntü ayrıcalığından yoksundur. Bu durum, basın reklamlarının genel olarak dikkati çekme ve reklamı okutma noktalarında çok çaba harcamalarını, yaratıcı çözümler sunmalarını gerektirmektedir.

IBM- 1984 yılında yayımlanan gazete reklamı.

Gazeteler reklam maliyetleri açısından ucuz bir reklam ortamı olmasına karşın ulaşılan kişi başına maliyet açısından pahalı bir reklam ortamıdır. Reklamın ulaştığı kişi sayısı ve bunların içinden olası hedef kitlesi düşünüldüğünde maliyet açısından televizyona göre bir dezavantajı vardır.
Dergiler ise tüm basılı reklam ortamları içerisinde en pahalı reklam ortamıdır. Gerek yapım maliyetleri gerekse kişi başına düşen maliyet açısından dergiler pahalı reklam ortamları arasında yer alır.
Gazeteler, tüm basılı reklam ortamları içerisinde en kötü kağıda basılan, baskı kalitesi en düşük olan reklam ortamlarıdır. Kötü kağıt kalitesi reklamda kullanılan başlık ve görsel öğeleri de etkileyerek reklamın dikkat çekiciliğini azaltabilir. Dergilerin seyrek (süreli) yayınlanması reklamda verilen mesajın etkisini azaltmaktadır. Kısa süreli promosyonlarla ilgili bilgi verilmesi uzun süre içerisinde reklam mesajının eskimesine neden olur. Benzer olarak reklamın güncellenmesi de hemen yapılamayacağından dergilerde genellikle kurumsal ve imaj ağırlıklı reklamlar kullanılmalıdır.

IBM- 1984 yılında yayımlanan gazete reklamı.

Dergilerin en büyük dezavantajlardan biri reklam yığılmasıdır. Özellikle dergilerin ilk sayfalarında üst üste yığılan reklamlar; reklam mesajlarının okunmalarını ya da algılanmalarını engelleyebilir.
Spesifik kitleye ulaşmada etkili olan dergiler geniş kitlelere ulaşma konusunda dezavantajlıdırlar. Daha geniş hedef kitlelere ulaşmak için birkaç farklı derginin seçilmesi yararlı olacaktır. Ancak bu durumda da kampanyanın maliyetleri yükselecektir.
Basın Reklamları Geleceğe Nasıl Bakıyor?
Güçlü rakipleri radyo ve televizyonun yanı sıra bir yandan internet ile diğer yandan da açık hava ve transit gibi etkili rakiplerle mücadele eden basın reklamları hâlâ en önemli reklam ortamları arasında yer alır.
Yakın gelecekteki en güçlü rakibi internet olarak görünse de yapılan bir araştırmaya göre basın reklamları şimdilik gücünü korumaktadır. Bununla birlikte konumunu koruması ve daha da güçlendirmesi için basın reklamlarının bazı noktaları göz ardı etmemesi gerekir. Basın reklamları yenilikleri yakından izleyip, farklı yaklaşımlar sergilediği sürece gücünü yitirmeyecektir. Bunun örneklerini seri ilan sayfalarında ya da insan kaynakları eklerinde görebiliyoruz. Gazetelerin pazar yeri olarak da adlandırılan seri ilan sayfaları genel olarak tipografi, taslak ya da resimleme bilgisi gerektirmez. Bu sayfalar için birtakım basit yazma kurallarının bilinmesi, bunların izlenmesi yeterli olmaktadır. Çünkü seri ilanların okuyucuları eğlendirme yükümlülüğü yoktur. İşlevleri bilgi vermektir. Üstelik bu bilgiler yalın ve açık yoldan iletilmelidir. Önemli gerçeklerin düzenli bir sıralaması yapılmalıdır. Ayrıca seri ilanların kısa ve öz olması gerekmektedir.

IBM- 1988 yılında yayımlanan gazete reklamı.

Bunların hepsi çok eskiden beri bilinen ve uygulanan yöntemlerin temelini oluşturan doğrulardır. Ancak son yıllarda seri ilan sayfalarının da görünümü değişti. Yeniliklere ve gelişmelere uyum sağlayan bu sayfalarda da çeşitli yaratıcı uygulamaları görmek şaşırtıcı olmaz.
Bir yandan açık hava gibi yaratıcılık açısından oldukça esnek bir reklam ortamıyla diğer yandan ise televizyon gibi renkli ve canlı bir reklam ortamıyla rekabet eden basının, avantaj sağlayabilmesi için olabildiğince yaratıcı ve etkili reklamlara yer vermesi gerekmektedir. Bu noktada reklam-veren ile reklam ajansının da doğru kararlar vermesi ve buna bağlı çözümler üretmesi zorunludur.
Sonuç olarak basın reklamları vazgeçilmezliğini ve etkisini her zaman koruyacaktır.

KAYNAKLAR
Book, A.C., Schick, C.D.(1988) Reklamcılıkta Metin ve Taslağın İlkeleri, (çev. Dilek Şendil), İstanbul:
Çetinkaya, Y. (1993) Reklamcılık ve Manipülasyon, İstanbul: Ağaç
Elden, M., Ulukök, Ö. Vd. (2005) Şimdi Reklamlar…, İstanbul: İletişim
Fidan, B. (2007) Reklam ve Karikatür, İstanbul: RYD ve BAMM
Karaçor, S.(2007) Reklam İletişimi: İnternet ve Gazete Reklamlarının Etkilerine Yönelik Bir Araştırma, Konya: Çizgi
Kocabaş, F., Elden, M.(2006) Reklamcılık. Kavramlar, Kararlar, Kurumlar, İstanbul: İletişim
Ogilvy, D.(1989) Bir Reklamcının İtirafları, (çev. Selim Yazgan) İstanbul: Afa
Uyanık, M. (2007) Yeni Okulun Ders Vasıtalarından Gazete, Ankara: Gazi Üniversitesi İletişim Fakültesi 40. Yıl Kitaplığı
Cemal, A.S. (1998). “Basın etkisini kaybetmez, çünkü basında marka bağımlılığı var!” MediaCat, Yıl:6, Sayı:42, Sayfa 44.
“Markam:Güven Borça”

Bilgi: Gazi Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim Görevlisi Barbaros Gürçay’ın 19 Nisan 2008 tarihinde verdiği “basın reklamının etkileri” konulu seminer.

İlgili yazılar:

• Basın Reklamının Etkileri 1
• Nuri Kolaylı: Sansür Kalkmadı
• Fotoğrafın Toplumsal Anlamları – 2
• Medya piyasaları çöküyor
• İhtilalden bu yana ilk basın grevi

YAPAR VE YAPILIYOR
NASIL YAPAR?
ŞÖYLE YAPAR:
Türkiye hakkında bir haber: SON 4 YILDA 3 KİLO ŞİŞMANLADIK
Bu haber neden yapılır?
Bu tür haberin amaç ve sonuçları nedir?

Şu aşağıdaki haberler neden yapılır? Amaç ve sonuçları nedir?
• Çılgın sahne şovu.
• Muhteşem bir ses
• Yüksek performans
• Madonna sizlerle!
• Hemen Arkadaş Arayın
• 5 Milyon Yeni İnsan
• Aşka gel ve hayatını değiştirecek bir şeyler yap.
• Onlar Kuzey Kutbu’nu paylaşıyorlar
• İzmirli jant devi CMS’ye teklif yağıyor
• Enkazı CIA korumaya aldı
• Türkiye’den insan manzaraları
• Yarışın laptop kazanın…

Bunları yapanlar gazeteci mi ve yapılan gazetecilik mi?
Türkiye’de gazetecilik diye yapılanın doğası ne?
Bu tür haberleri yapmak için (gazeteci olmak için) sosyal bilimler okumaya, istatistik bilgisi olmaya gerek var mı? “Magandayım, ama para bende” diyen de gazetecilik yapamaz mı?
“Nasıl haber yazılacağını,” öğrenme yeteneği olan herkes öğrenebilir. Ama o sadece öğretileni yapandır. Adına “gazeteci” dense bile. Bu tür gazeteci acıkınca durmadan ağaca tırmanıp muz indiren gibidir. Faaliyetleri üzerine düşüncesini yansıtarak tarih yapan insan değildir. Efendisinin çıkarını kendi çıkarıyla bilerek veya bilmeyerek özdeştiren bir “fonksiyonerdir” (kendini özgür ve değerli sanan çağdaş profesyonel-serbest-köle). Kendisi dahil, yaşamın örgütlenmesini ve pratiklerini (çiviyi, sahibini, çakanı, çakılanı, amaç ve sonuçlarını) soruşturan biri değildir. Zaten, ondan beklenen de budur: Bir işçi, çiviyi çakma yerine, elindeki çekice, çiviye ve çiviyi çakacağı duvara bakıyor. Bunu gören patronu “ne yapıyorsun?” diye soruyor. İşçi de “düşünüyorum” diye yanıt veriyor. Patron çıkışıyor: ben sana düşünmen için değil, çivi çakman için para ödüyorum” diyor. “İletişim fakültelerinde medyaya düşman yetiştiriyorlar” diyen medya yöneticilerinin temel derdi şu: Düşünen ve soruşturan insan, birileri için tehlikeli insandır. En iyi gazeteci “çiviyi çıkara uygun şekilde istendiği gibi çakmayı öğrenen ve çakandır;” düşünen değil. Dolayısıyla, ya iletişim fakülteleri kapatalım ya da fakülteleri meslek okullarına dönüştürelim ki medya endüstrileri ve belli çıkar çevreleri rahat etsin.

İLETİŞİM, GAZETECİLİK, BİLİM VE BİLİM İLETİŞİMİ
İletişim insanın örgütlü yaşamını oluşturması, sürdürmesi ve değiştirmesinin zorunlu koşullarından biridir. İletişimin basın teknolojileri yoluyla aracılanmış biçimine (gazeteyle yapılan iletişime) yönetimsel iletişim denir. Yönetimseldir (yani yönetme amaçlı örgütlü girişimdir), çünkü gazetenin paketlenmiş yükünden (içeriğinden) geçerek biliş/bilinç ve davranış yönetimi yapılır. Gazete yoluyla yapılan yönetimsel iletişimin egemen karakteri şudur: Haber, bilgi, enformasyon, spor ve eğlence gibi isimler altında, insanlarda, siyasal ve ekonomik yapılara işlevsel olan cehalet yaratılır ve sürdürülür; cehalete bilgiçlik taslatılır ve bu tür bilgiçliğin desteklediği ilişkiler yapısını sürdüren pratikleri insanların yapması (gönüllü katılması) sağlanır. Dolayısıyla, gazetelerin egemen işlevi, kitleleri yönetmek için zorunlu olan cehaletin her gün yeniden-üretimidir. Cehaletin medyadan geçerek üretilmesi, yönetici güçlerin kendileri için hayati öneme sahip bilgiyi kendileri için üretmeleri kadar önemlidir. Dikkat edilirse, toplumlarda temel olarak iki tür bilgi üretilmektedir: Birisi bilgi denen cehaletin üretimi ve desteklenmesidir. İkincisi de bilgi denenin üretilmesi ve üretenler tarafından kullanılmasıdır.
Bilgi olan “bilgi” veya cehaleti destekleyen “bilgi” yoktan var olmaz ve kendiliğinden oluşup ortalıkta, kamusal alanda veya iletişim medyasında özgürce dolaşmaz. Her tür bilgi insan tarafından üretilir. Bu üretim de örgütlü yapılarda, güç ve çıkar ilişkileri içinde, gücün belirlediği amaçlara uygun olarak yapılır. Dolayısıyla, her tür bilgi mülkiyet yapısının ve ilişkilerinin bütünleşik bir parçasıdır. Pazar değeri olan bilgi emtiadır/maldır ve alınıp satılır; dolayısıyla, bilgi hiçbir iletişim medyasında bedava dolaşıma sunulmaz. Bedava gibi görünse bile, o bir şekilde pazar ilişkisinde mübadeleye konu olmuştur (alınıp satılmıştır). Bazı bilgiler (örneğin, teknolojik araçları –ürünleri– üreten araçlarla ilgili bilgiler, savaş teknolojileriyle ilgili bilgiler) stratejik değerleri nedeniyle asla pazara sunulmaz. Pazarda dolaşıma sokulmaz. Televizyonda veya gazetede veya kitaplarda yayınlanmaz. Gizlidir. Satan casuslukla suçlanır ve cezalandırılır. Bu tür yönetimsel bilgi bilimin, teknolojinin, teknolojik yapıların kendini geliştirmesinde kendilerinin kullandıkları bilgidir. Dolayısıyla, örgütlü yaşamın yeniden üretiminde bu tür bilgiler yönetim için üretilen ve yönetim için yönetenler tarafından tüketilen/kullanılan bilgilerdir.
Gelelim ikinci tür bilgiye: Cehaletin yeniden üretilmesi için üretilen, özellikle teknolojiyle aracılanmış kitle iletişim araçlarıyla üretilen, dağıtılan ve tüketilen bilgiler, yöneten güçlerin kendileri için ürettikleri ve kullandıkları bilgiler kadar değerlidir; çünkü ücretli/maaşlı serbest köleliğin sürdürülebilirliliği, insanların kendilerini özgür sanmasına ve kölelik koşullarına gönüllü katılmasına bağlıdır. Aksi taktirde sadece polis ve iş yerindeki baskıyla kitleleri üretime zorlayan bir toplum yapısı otaya çıkar ki, bu tür yapı sürekli meşruluk krizleri çeker. Toplumların yönetimi o toplumu oluşturan materyal üretim tarzı ve ilişkileri üzerine inşa edilir; egemen biliş/ideoloji ile bu ilişkiler açıklanır ve meşrulaştırılır. Bilişle/ideolojiyle insanın beyni üzerinde kurulan ve sürdürülen egemenlik, bu materyal ilişkiler yapısının desteklenmesini sağlar. Egemenlik aynı zamanda kendine karşı mücadeleyi kontrol etmeye ve yönlendirmeye çalışır. Kalıcılığı bu yönetimdeki başarısına bağlıdır.
Özlüce, toplumların yönetimi yukarıda tartışılan iki tür bilginin üretiminden, dağıtımından ve tüketiminden geçerek desteklenmektedir.
“Bilim iletişimi” bilimin üretilmesinden üretilmiş ürününün kullanılmasına kadar olan tüm faaliyetleri içeren ve bilimin var olmasının zorunlu koşullarından biridir: İletişimin “yokluğu” insanın, bilimin ve toplumun da yokluğu demektir. Dolayısıyla, bilim iletişimi, bilimin ürettiği bilginin (bilimsel gelişmelerin) çeşitli araçlardan geçerek dağıtımını da içerir. Bu araçlardan biri de gazetedir. Bilimsel üretimin ve dağıtımın ve tüketimin karakteriyle ilgili olarak yukarıda sunduklarımı düşünürsek, gazete yoluyla bilim iletişiminin ancak çok özel durumlar dışında olamayacağını görürüz. O zaman gazetelerdeki “bilim haberleri” ve bilim eklerinde sunulanlar “bilimsel bilgi” değil mi? Bu soruya yanıtı gazetedeki bilim iletişimini içeriğini konuştuğumuzda daha ayrıntılı göreceğiz.
“Bilim iletişimi” gibi bir konuyu gazetelerde yer vermeyi düşünmek, gazetecinin ve basını yönetenlerin aklına çok az gelir; gelse bile, gazetede içerik olarak yer verme konusunda en son düşüneceği bilim iletişimi olur. Bu durum, egemen bir yönelimdir. Fakat serbest dolaşımda olan bilimsel bilginin özel şekillerinin, marjinal de olsa, gazetelerde görünmesi daha ilk gazetelerden itibaren vardır. Fakat gelişmesi, basının egemen doğası nedeniyle, ancak endüstriyel yapıların ve bu yapıların ürünlerinin pazarlanması, promosyonu, reklamı ve imajlar yaratma gereksinimi çerçevesi içine çökertilmesi biçiminde olmuştur:
Dünyada ve Türkiye’de gazeteler ilk çıktıklarından bu yana, bilerek veya bilmeyerek, sayfalarında bilim iletişimine yer vermiştir. Çoğunlukla haber olarak sunulan ve çoğu kez promosyon ve gizli veya açık reklam biçimindeki “bilim iletişimi,” son zamanlarda bilgisayar teknolojilerinin gelişmesi ve bu diğer teknolojik yapıların ürünlerinin dünya pazarında yaygınlığının sağlanması gereksinimlerinin artışıyla giderek yaygınlaşmaya başlamıştır. Böylece, bilim iletişimi veya bilim gazeteciliği olarak mucize ilaçlar, mucize tedaviler, sorunları “hemen” çözen sağlık ve güzellik ürünleri, insanları bilgi ve enformasyon çağına taşıyan bilgisayar ve internet ürünleriyle ilgili yazılara gazetelerde artarak yer verilmektedir.
Özlüce, bilim iletişimi basında belli materyal çıkarlara uygun bilinç ve davranış yönetiminin özel bir biçimi olarak şekillendirilir ve yürütülür: Mitlerin ve gerçeklerin karıştırılıp imajlarla gerçeklerin “yapılıp” (gerçeklerin inşa edilip) satıldığı örgütlü faaliyet türlerinden biridir. Gazetelerde sunulan bilim iletişiminin egemen karakteri siyasal, ekonomik ve kültürel pazarlar için işlevsel olan “bilişler yaratma” ve sürdürme biçimini ötesine geçemez. Bunun bir anlamı da şudur: Teknolojiyle aracılanmış kitle iletişim araçlarıyla dolaşıma sokulan “bilgilerin” toplumları enformasyon çağına veya bilgi toplumuna ulaştıracağı iddiası, cehaletin yeniden üretilmesinin ve cehaletin bilgiçlik taslamasının bütünleşik bir parçasıdır.
Bilim haberi bir üründür ve bilim haberciliği ise bu ürünün üretilmesi faaliyetidir. Bu ürün ve faaliyet bilim iletişiminin ve bilim gazeteciliğinin içinde yer alır. Yani, bilim haberciliği “bilim haberi” içeriğini doldurma faaliyetine verilen isimdir. Bilim haberi ise bilim iletişiminin sadece “haber kapsamı” içindeki bir ürünüdür.
(DEVAM EDİYOR)

Bilgi: Gazi Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. İrfan Erdoğan’ın 31 Mayıs 2008 tarihinde verdiği “Türkiye’de gazetecilik ve bilim iletişimi” konulu seminer.

İlgili yazılar:

• Gazetecilik ve Bilim İletişimi – 2
• Nuri Kolaylı: Sansür Kalkmadı
• Medya piyasaları çöküyor
• İhtilalden bu yana ilk basın grevi
• Fotoğrafın Toplumsal Anlamları – 2

• Bilim iletişimine yer vermemeyle ilgili nedenlerin başında ekonomik koşullar, okuyucu talebinin olmaması ve yetişmiş eleman yokluğu gelmektedir. Nedenler:
Ekonomik olanaksızlıklar; Ekonomik sıkıntı; Olanakların kısıtlı olması
İhtiyaç duymuyoruz; Çok fazla ihtiyaç yok
Okuyucu talebi ve ilgisinin olmaması
Bölgede bilimsel çalışma yapan kişi ya da kurum olmaması
Yeterli materyal bulunamaması
Gündemin yoğun olması ve ayıracak sayfa olmaması
Birim yok
Yeterli bilgi yok
Altyapı yok
Araştırma eksikliği
Gazetede yer yok; Sayfa yetersizliği
Gelirler ve kadro istihdamı yeterli değil
Genelde yerel ve bölgesel haberler ağırlıklı olduğu için
Gerekli olduğuna inanmıyoruz
Kaynaklar sınırlı
Kadro yetersizliği; Eleman yetersizliği; Yetişmiş eleman eksikliği
Çalışanların interneti gereğince kullanamamaları
Okuyucunun talebinin bu yönde olmaması; Talep yok; Okuma oranının azlığı
Gazetenin içeriğine uygun olmaması
Yerelliğin doğasının izin vermemesi
Yerel haber temelli olduğu için
Yerel haber kapasitesi kanunen 3/2 olması gerektiğinden
Bilim haberinin bölge ile ilgili olmaması
Haberin güncel ve ilgi çekici olmaması
Türkiye’de bilim insanlarının yetersizlikleri

BİLİM GAZETECİLİĞİNDE ÜRETİLEN İÇERİK

Bilim iletişiminde çoklu taraflar ve çoklu çıkarlar bulunmaktadır; bu da kaçınılmaz olarak bilim iletişiminin doğasının belirlenmesinde güç ilişkilerinin getirdiği gündemlerin egemenliğiyle oluşan bir konu seçme ve içerik doldurma ortamı yaratmaktadır. Bu ortamda da, en güçsüz olan kaybetmektedir. Bu kaybetmede, basın çoğunlukla güçlünün yanında yer alacak biçimde içerik inşa etmektedir. Basında ender olarak birileri, basın ve endüstriler arasındaki karşılıklı çıkar ilişkisini, endüstrilerin çıkarına aykırı olan bilim haberlerinin bastırıldığını, diğerlerinin abartıldığını belirtir. Araştırmaların genel bulgularına göre, medyanın bilimsel iletişim adı altında sağlık, hastalık, açlık, savaş ve ölümü pazarlamakta; mucize tedavilerle, video basın bildirgeleriyle ve tıp haberleriyle ciddi hastalıkların nasıl “tedavi edildiği” hakkında mitler/uydurular yaratmaktadır. Basının bilim iletişimindeki tutumu bilinçli karar vermeye dayanan bir yanlılığı yansıtmaktadır. Bu tür araştırmalara ilk örnekler olarak sigara ile ilgili bilimsel bilgileri haber yapma veya yapmama konusu verilebilir. ABD’de insanlar kamusal alanlarda sigara içmeyi bırakırken, Türkiye’de, 2000’lerde, örneğin radikal kavramının anlamına asla yakışmayan bir karakterde olan Radikal isimli bir gazetede “Hitler de sigarayı yasaklamıştı” gibi bir başlık atarak, sigara içmeyi özgürlükle ilişkilendiren ve sigara yasağını Hitler biçimi politika olarak niteleyen yazılar belirdi. Daha kötüsü, basın ve akademik toplantılar dahil hiçbir yerdeki tartışmalarda asla “sigara üretimi durdurulmalı” gibi soruna gerçek çözümü sunan bir görüş savunulmamaktadır. Onun yerine, gündem sigara içen, alkol kullanan seyirci, izleyici, okuyucu ve tüketici üzerinde kurulmakta ve sigarayı, alkolü, izlemeyi, satın alıp kullanmayı bırakma söylemi öne çıkarılmakta ve haber ve kampanyalar bu temel üzerinde inşa edilmektedir.
Bütün dünyada, özellikle televizyonda ve dolayısıyla basında, bilim iletişimiyle ilgili içerik 1990’lardan beri nicel olarak giderek artmıştır. Bu artış doğal olarak bilim iletişimini de karlı bir endüstri olmaya doğru itmiştir. Bu bağlamda, “mucize bir ürünle/aletle vücuttaki yağları eritip bir haftada on santim beli incelttiğini” iddia eden promosyonlardan, doktorlara, hastanelere, ecza firmalarından sağlık ve bilgisayar sektöründeki her firmaya kadar tüm özel çıkar grupları medyayı kullanma işini profesyonel bir faaliyet olarak düzenlemeye başlamışlar veya profesyonel faaliyet olarak yapan şirketlerden faydalanma yolunu seçmişlerdir. Medya sektörü yanında, bu çok karlı işe, bilim adamlarının bazıları da katılmış ve bilim adamları bilim adına ticarete başlamıştır. Bu ticarette, bilimle ilgili içerikler genellikle en sansasyonel, yeni, ilgi çekici, özel, etkileyici, kolay ulaşılabilir tarifleri, kullanımları ve tüketimleri işlerler: Cilt sağlığı, diyet/zayıflama ve yaşlanma etkilerine karşı önerilen yöntemler ise abartılı bir şekilde gerçeklerden uzak sunulur. Kanser gibi tedavisi güç ve uzun süreli tedavi gerektiren hastalıklar için sunulan önerilerle her yönteme umutla sarılan hastalara umut dağıtılır. Sadece hasta olanlara değil sağlıklı insanlara ve toplumun her kesimine hitap eden reçeteler verilir. Dogal ve bitkisel tedavi adı altında devleşerek büyüyen “alternatif tedavi” adı altında sayısız faydasız veya faydası belli olmayan ürünlerin promosyonu yapılır.
İçeriği kim üretiyor?
Nasıl üretiyor?
Bilgi kaynakları kimler ve neler?

Normal olarak beklenen (veya normal olarak düşünülen):
BİLİM bilgi üretimidir.
Bilim gazeteciliği bilimin ürettiği bilgiyi yaymadır.

Böyle mi oluyor? Olan ne?

Örnek, 112 yerel gazetenin bilim iletişimiyle ilgili içeriğinde, büyük çoğunlukla (%59.3) sağlık konuları yer almaktadır. Bunu % 10,1 ile din, % 5,2 ile teknoloji ve buluşlar, % 4,7 ile çevre ve % 4,1 ile tarih takip etmektedir. Diğer ele alınan konular bilgisayar, eğitim, bilimsel toplantı, tıp, bilgisayar, tarım, bilim, bilgi ve sosyolojiyle ilgilidir.
Yaygın basında da ele alınan konularda öncelik sağlık (% 50.5), tıp ve teknolojik gelişmelerle ilgili içerikler olmaktadır.
Örneğin üç gazetede 6 ay içinde sunulan 1034 bilim iletişimiyle ilgili yazının % 95.6’sı ürün kullanımı, beslenme-diyet uygulamaları hakkında olmuştur.
İcatlar ve keşifler konusunda okuyucunun ilgisini kolaylıkla çekecek konular işlenmektedir: ömrü uzatan molekülün bulunması, biyonik gözün icadı, kelebek tozundan astronot bisküvisi gibi.
Bilişim ve teknoloji konusunda ise sunulan hemen her şey promosyon (gizli reklam) karakteri taşımaktadır. Örneğin CEBIT 2006, bilişim fuarı, kapsamında yaygın gazetelerin bilişim, teknoloji, bilgisayar haberlerinde artış görülür. 6 gazete bu konuya tam sayfa ayırır ve bir yandan bilim haberciliği yaparken bir yandan da promosyon faaliyetlerinde bulunur. Ürünleri tanıtırken özelliklerinin yanı sıra üretici ve web sitesi de mutlaka verilmektedir.
Muhafazakar kesime yönelik yayın yapan gazetelerde bilim haberciliği “anne ve çocuk”, “yaşam” gibi başlıklar altında sunulmaktadır. Özellikle İslam’ın “bilimsel” yanlarını vurgulayan (DNA’dan Kuran’da bahsedildiği) ya da Evrim teorisinin geçersizliğini iddia eden yazılar da bulunmaktadır. Oruç tutmanın faydaları “yıl boyunca biriken toksinleri atmaya yaradığı, ülsere iyi geldiği gibi tartışmaya oldukça açık bilim haberleri de bu tür gazetelerde sıklıkla yer almaktadır.
Cumhuriyet’in bilim ekini ayrı tutarsak, diğer gazetelerdeki ekler etik açıdan problemlidir. Bu eklerdeki içeriklerde kaynak yazılmamakta, içerikler promosyon karakteri taşımakta, hatta web/eposta adresi verilmekte, bilgiyi sunan kaynak verilmemektedir. “İyi bir örnek” olan Cumhuriyet Bilim ve Teknoloji eki genetik, alternatif tıp, internet, ekoloji, uzay, biyoloji, tıp ve sağlık, bilim tarihi gibi konular da bilgiler, yeni tartışmalar sunmaktadır. Kaynak için yabancı bilimsel dergiler, yabancı gazeteler ve internet sitelerinden faydalanılmaktadır. Akademisyen ve doktorlar ile röportajlar yanında, bilimsel faaliyet yapan kişilerin köşe yazıları da ekte yer almaktadır.
Bilim gazeteciliğinde “bilimsel bilgi” olarak sunulanlardan örnekler:
• 3 kilo şişmanladık
• Beynin gizemine yolculuk
• Düşünceyle robot kolu hareket ettirildi
• En az yakıtla en uzun mesafe
• Göbekleri bağlı ana-bebek balık fosili
• iPhone güneş enerjisiyle çalışacak
• Kadın mucitler zirveyi bırakmadı
• Kansere çare Bulundu!
• Margarin kalbe iyi gelir
• Phoenix Mars’a Türk “bor”uyla gitti iddiası
• Robot Titan öğrencilere şov yaptı
• Sanal Müze’de “Kalamış Yazmaları” sergisi
• Uzay ve havacılık alanında yeni bir teknik

Cumhuriyet: AIDS, alerji, kalp hastalığı, içki ile kanserin bağlantısı, diyabet, kanser tümörü, şeker hastalığı, timsahlardaki nil virüsü, organ nakli gibi konular.
Hürriyet gazetesi: Aşırı diyet seksi öldürüyor; sevap için sperm bağışı; tansiyon ilacı; tavuğa lokal anestezi; Türk bilim adamı şeker hastalığına neden olan geni buldu; bilgisayarın sağlığa etkisi; hormon tedavisi ve kanser riski; aşı kampanyaları sakıncalı mı?, Yunanistan’dan Sperm ithal ediyoruz; Laptop penise zarar verebilir.
Sabah: Türkiye’de İlk suda doğum Türk doktorunun başarısı; İlk kopya bebek nasıl olacak; Kilolar nasıl verilir.
Milliyet: Erkeklerdeki y kromozomu azalması sonucu erkekler yok olacak mı? Kilo aldırmayan iftar; kronik hastalar oruç tutmamalı
• Bu tür ve aşağıdaki örneklere bakınca ilk akla gelen soru şu olmaktadır: Neden?
 Baharda detoks ile yenilenin
 Bakım zamanı
 Bakımlı ve aktif olun yaşamla bağlarınızı sıkı tutun
 Ballı güzellik
 Basınçlı oksijenle cilt gençleştirme
 Baş ağrısına ginkgo biloba çayı
 Bel ağrılarına ve uykusuzluğa su yatağıyla çözüm bulun
 Beylere fındık fıstık
 Bilinçli ve dengeli incelmenin adı nutra slim
 Bir tabletle gençleşin
 Bir yudum buzlu kahve ferahlatır
 Botox mu yaptıralım dolgu mu
 Bu diyetle kesin kilo verirsiniz
 Cildinizin kış bakımına ihtiyacı var
 Depresyon düşmanı gıdalar
 Bahar yorgunluğuna meyve, sebze ve su
 Bal pansumanı mikropları öldürüyor
 Balık kalbe iyi geliyor
 Bayram diyeti
 Bebeklerde ve küçük çocuklarda yeme bozuklukları
 Bebeklere klasik müzik
 Beslenme üzerine bilimsel bir sohbet
 Bikiniye sığmak için
 Bıldırcın yumurtası her derde deva
 Bilinçli beslen, depresyonu yen
 Bir avuç bademle gelen sağlık
 Bir kanser savaşçısı daha yazdı
 Bir orası kalmıştı-dizler
 Bir tabletle gençleşin
 Bitkiden bitkiye sağlıklı yürüyüş:
 Bu çamur iyileştiriyor
 Bu da doğal enerji içeceği-doğa çay
 Bu diyetle kesin kilo verirsiniz
 Bu sakız göğüs büyütüyor
 By-pass’lılara kalp yogası
 Cildinizin sağlığını düşünüyorsanız Çareyi bilimde arayın
 Çay dişlere faydalı
 Çilek ve soğan ye uzun yaşa
 Çin masajı rahatlattı
 Çocukları obeziteden kurtaracak 10 tavsiye
 Dayanılmaz sırt ve bel ağrılarına deva: yeşim taşı
 Deniz ürünleri diyeti
 Diyet yaşı 12′ye düştü okulda başarısızlık arttı
 Doğa bir ilaç fabrikasıdır
 Dökülen saçlara badem yağı ve susam yağı karışımı
 Ekşi nar tansiyona yarar
 Elma dişleri güçlendirir
 Genç ve sağlıklı kalmanın anahtarı iyi bir cinsel yaşam
 Genetik ve beslenme şekliniz
 Göz sağlığı için ne yemeliyiz
 Havuçtaki madde kanseri önlüyor
 Hayat brokoli yemekle geçmez
 iyotlu tuz kullanılmalı-troit
 Kanser hastaları anne sütü içiyor
 Kelliğin ilacı pirinç
 Kemik erimesine karşı soğan
 Meme kanserinden korunun-kansere karşı soya
 Ruh ve beden sağlığına ‘modern kaplıca’ tedavisi
 Selüloitle savaş selülit için hangi masaj
 Sinir sistemi için fındık ye
 Sivilceden doğa yollarla kurtulun
 Sünnet olmak kanseri önlüyor
 Varisler ve kılcal damar çatlamaları
 Vücudu toksinlerden arındırmanın yolları
 Vücut kendini onarıyor
 Yeşil diyeti ile 5 günde 1 kilo
 Zayıflama yöntemleri.

Gazetelerdeki bu “bilim iletişimi” içerikleri bilimi de gülünç duruma düşürmüyor mu? Neden anlamlı bir şekilde hasta ve doktor, hasta ve hemşire ilişkileri, sağlık hizmetlerinin kullanım şekilleri, koruyucu sağlık davranışları, kronik hastalıkların yönetimi gibi konular işlenmiyor? Neden tıp ve ilgili endüstrilerin iş yapış biçimi, araştırma ve geliştirmedeki yönelimleri ve yapısal ilişkiler ele alınmıyor? Neden sağlıkla ilgili çoğu şey pazarlama ve promosyon için kullanılıyor? Yakında, Türkiye’de medyanın en gözde tıp sorunlarından biri de “ölümcül durumda makinelerle yaşayan bir insanın ölümüne ailesinin karar verip vermemesi” olacaktır. Bu yanlış yönlendirici bilim haberleri ve tartışmalar sürdürülürken, insanlar bakımsızlıktan, tedavi görmemekten, hastaneye kabul edilmemekten, hastanede kötü muameleden, hatta ziyaretçi olarak gittikleri hastaneden hastalık kapmaktan muzdarip olarak yaşamaya devam edecek. Neden bu tür insanlık durumu ve bu durumla ilgili bilimsel iletişim olmayacak? Profesyonel etik yoksunluğundan mı? Sosyal bilinç eksikliğinden mi? Profesyonel yetersizlikten mi? Hiçbirinden, çünkü etik ve sosyal bilinç de kontrol mekanizmalarının işlevsel birer parçasıdır.
Bilim iletişimiyle, Türkiye’de doğumda veya doğumdan sonra bebek ölümleri neden halkın cahilliği ile ilişkilendirilir? Neden yoksulluk ve hastalıklar halkın cehaletine bağlanır? Eğer halk cahil olmasaydı, yoksulluk olmayacak ve tüm hastalıklar ortadan kalkacak mıydı? Neden böyle sahte “gerçek-imajları” yaratılmaktadır? 21. yüzyılda hastalık, materyal ve bilişsel yoksulluk ve yoksunluk koşullarını yaratan, cehalet değildir. Bu koşulları insanların yaşadığı ve çalıştığı çevreleri düzenleyen ve yöneten çok eğitilmiş olanlar yaratır. Sorun cehaletten kaynaklanmıyor; cehaletin ve tedavilerin bilinçli üretim ve dağıtımından kaynaklanıyor.
İnsan gerçeğinin örgütlü çıkar yapıları ve ilişkilerinden geçerek biçimlendirilmesi ve bunun sonuçları, insan gerçeği örgütlü çıkar yapıları ve ilişkileri içinde biçimlendirildiği için, gazetelerde ender olarak dile getirilir. Örgütlü çıkar yapılarından biri olan üniversitelerde bunu dile getirenler egemen çıkar ve baskı ilişkileri sonucu marjinal duruma itilirler.

BİLİM İLETİŞİMİNİ ÜRETEN KADRO
Gazetelerin hemen hepsi, değişen yoğunlukta bilim iletişimiyle ile ilgili olarak, özellikle popülerleştirilmiş yönetimsel içerikleri kullanmaktadır. Bu içerikleri üreten profesyonel bir kadro hem yerel hem de yaygın gazetelerde bulunmamaktadır.
Bilim gazeteciliği kadrosu olmamasına aşağıdaki nedenler verilmektedir:
• Ekonomik nedenler: imkansızlıklar, mali/ekonomik sıkıntılar
• İhtiyaç duyulmaması: Gerek yok, ihtiyaç yok, gerek duymadık
• Okuyucunun talep etmemesi: İnsanlar ilgilenmediği için; Arz talep meselesi
• Yerel gazeteciliğin doğası: Bu yaygın gazeteler için geçerli bir tür.
• Kadronun karakteri: İşverene yüklü maliyeti: Normal muhabiri yok ki bilim muhabiri olsun.
• Gazetenin içeriğinin karakteri: Gazetenin yerel olması; gazetenin içeriği ile ilgili olmadığı için.
• Dış kaynaklardan yararlanma: Bu haberler dış kaynaklardan alındığı için kadroya gerek yok.
• Kaynakların yoksunluğu ve ilgisizliği: Bilimle ilgilenen yok. Üniversitelerden destek yok.

BİLİM İLETİŞİMİ ÜRETMEDE KULLANILAN KAYNAKLAR
Bilim iletişimiyle ilgili haber kararında haber toplanılacak kaynaklara başvurularak istenen bilgiler elde edilir ve gazetede kullanılır. Bu bağlamda haberde kaynak olarak kişiler ve kişi dışındaki kaynaklar kullanılmaktadır. Kaynak olarak kullanılan kişilere bakıldığında yerel basın tarafından en yoğun kullanılanlar üniversite hocaları (% 55) ve uzmanlar (% 20), yaygın basın tarafından en yoğun kullanılanlar ise diyetisyenler (% 61.5) ve tıp doktorları (% 19.2) olmaktadır.

Yaygın basında, bilim iletişiminde din adamları da kaynak olarak kullanılmaktadır (% 9.6). Örneğin sigaranın zararları, ruhsal hastalıklar ve çevrebilimle ilgili problemler hakkında gazete sahibinin dâhil olduğu dinsel cemaatin lideri kaynak kişi olarak sunulmaktadır.
Kaynak açısından ikinci önemli konu, kullanılan genel ifadeler ve atıflardır: “Amerikalı bilim adamlarına göre”, “İngiliz bilim adamlarının araştırmaları kanıtlıyor ki” gibi ifadelere sıklıkla rastlanmaktadır.
Yerel basında kişiler dışında kullanılan bilimsel haber kaynaklarının başında sırasıyla internet (% 42.7), haber ajansları (% 27,2) ve üniversiteler (% 11.4) gelmektedir. Kullanılan diğer kaynaklar sırasıyla dergiler (% 4,1), kurumlar ve kuruluşlar (% 3,8), gazeteler (% 2.5), televizyon (2.5), akademik yazılar ve bültenler (% 2,2), kitap (% 1,3), radyo (0,9), mail ve fax (% 0,3), doktorlar ve uzmanlar (% 0.6) bulunmaktadır.
Yaygın basında da, bilim haberlerinin toplandığı kaynaklar daha çok internet, ajanslar, yazılı kaynaklar, radyo, televizyon ve bilimsel toplantılar olmaktadır. Birileri tarafından önceden paketlenmiş olanlar elbette tercih edilir ki bunlara da internette ulaşmak çok da zor değildir. Ayrıca, onlar gazetecileri bulurlar.

ÇÖZÜM?
Çözüm:
“Biz yetmiş milyonluk bir aileyiz” diye reklam yapıyor Hürriyet .
Hangi aile, aile fertlerinin binlercesini işinden atar ve ardından 70 milyonluk aileyiz der?
İnsan haklarından ve özgürlüklerden bahsediyor Hürriyet diğer reklamlarında…
İnsan hakları şampiyonluğu yapan gazeteler, önce iş koşullarında ve ücret politikalarında insanca davranmalıdır. Bilim konusu dahil tüm içeriklerini insana saygılı, insanlığa faydalı bir şekilde doldurmalıdır. Büyük çoğunlukla promosyon, pazarlama ve bilime hakaret olarak duran içerikler ile dolu olan bir bilim iletişimi ve bilim gazeteciliği, gazeteciliğin cehaleti sürdürme ve teşvik yoluyla birilerine güç ve kazanç sağlama faaliyetlerinin bütünleşik bir parçasıdır.
Çözüm:
Hürriyet’in yaptığı gibi
Özel çıkarlar için gerçek hakkında imajlar yaratmayla olmaz
gerçeği insanlığın genel faydasına uygun bir şekilde biçimlendirmekle ve bu biçimlendirmeyi desteklemekle, teşvik etmeyle olur.
Çözüm:
İnsana insanca değer veren bir çalışma ortamı gerektirir.
Bu ortam da ancak insanca dayanışmayla ve kötüye karşı mücadeleyle olur.
Paparazzicilik oyunuyla değil.
Bilim adına yapılan işlevsel ve promosyoncu şarlatanlıkla değil.
Düşmanlıklar işleyerek değil.
Her şey gönlünüzce olsun.
Ama kendiliğinden olmuyor.
İyiyi desteklemek ve kötüye karşı çıkmak gerek.

Bilgi: Gazi Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. İrfan Erdoğan’ın 31 Mayıs 2008 tarihinde verdiği “Türkiye’de gazetecilik ve bilim iletişimi” konulu seminer.

İlgili yazılar:

• Gazetecilik ve Bilim İletişimi – 1
• Nuri Kolaylı: Sansür Kalkmadı
• Medya piyasaları çöküyor
• İhtilalden bu yana ilk basın grevi
• Fotoğrafın Toplumsal Anlamları – 2

Siyasal Simgeler ve Lider Portreleri
Yukarıda da belirttiğimiz gibi görsel imgeler ve özellikle fotografik olanlar propaganda metinlerinin ve çalışmalarının önemli parçalarını oluşturmuşlardır. Esasen bu tarih boyunca böyledir ve günümüzde de böyle olmaya devam etmektedir. İktidardakiler için resim ve heykeller olsun, fotoğraflar ve televizyon filmleri olsun kendileri hakkında iyi bir imaj yaratmak ve ideolojik yaklaşımlarını etkileyici ve gerçekçi kılmak için önemli araçlar olagelmiştir. Brezilya’nın genç başbakanı Janio Quadros’un 1961’de elinde yozlaşmayı süpürme arzusunu simgeleyen bir süpürgeyle görünmesi hem televizyonda görünmesi için bir fırsat yaratmış, hem de eski bir geleneği canlandırmıştır. Bu siyasi metafor ve simgelere Burke’ün kitabında verilen ilginç bir örnektir. Türkiye’de de benzer bir simgesel anlatım Susurluk olayından sonra temiz siyaset için yapılan halk eylemlerini yönlendiren liderlerce uygulanmıştır. Fotografik lider imgelerinde bu ve benzeri pek çok sembolle karşılaşılmaktadır. Kaptanlık ve gemi meselesi ülkeyi ve devleti gemiye benzeten bir yaklaşımdan hareketle resimlerde ve fotoğraflarda kullanılan bir başka simgesel anlatım biçimidir.
Bilindiği gibi hükümdar, yönetici, lider imgeleri klasik dönemde özellikle muzaffer bir eda taşırlardı. Başarı, zafer, yücelik, güçlülük gibi abartılı vurguları içinde barındıran imgelerdi bunlar. Örneğin Roma dönemi heykellerinin ilk göze çarpan yönü abartılı büyüklükleridir. Burke imgeler dışında hükümdarların kendileri hakkında şöyle diyor:
Hükümdarların kendileri de tıpkı imgeler, ikonlar gibi algılanıyordu. Giyimleri, duruşları ve etraflarını saran nitelikler, tıpkı resimleri ve heykellerinde olduğu gibi, bir heybet ve iktidar hissi yayıyordu (Burke, 2003: 75).
Bu amaçla hükümdarlar daha asil görünmek için günlük giysileriyle eski roma kostümleriyle veya zırhlı giysileriyle poz verirlerdi. Bu anlatım biçimi veya kalıbı genellikle mutlakiyet rejimlerine ve monarşilere aittir. Burada hükümdarlar gücünü Tanrıdan alırlar ve bu güç sorgulanamaz. Resimlerde anlatılan iktidarın ve gücün bu biçimidir.
Burke 1789’dan sonra bu rejimlerin değişimiyle beraber, bu imgelerin nasıl bir farklılaşma geçirdiğini ve söz konusu kalıpların kendilerini nasıl özgürlük, kardeşlik, hürriyet ve ilerleme gibi modern ilkelere uyarladığını sorar. 19. ve 20. yüzyıllarda liderlerin ve yöneticilerin imgelerinde bir dünyevileşme görülür. Daha sade anlatımların yer aldığı göze çarpar. Örneğin Jacques-Louis David’in (1748-1825) Napoleon’u konu alan tablosunda, lider çalışma odasında resmedilmiştir. Burke burada anlatılanın “geceyi sabaha bağlayan saatlerde (bir mum yanıyor ve saat neredeyse dördü çeyrek geceyi gösteriyor) bile masasının başından kalkmayan bürokrat olarak hükümdar” olduğunu vurguluyor.
Demokrasi çağına geçerken bir diğer uygulamanın liderlerin erkekliğini, gençliğini ve atletikliğini vurgulayan imgelerin öne çıkmasıdır. Burke Musolini’nin asker elbisesi veya şortla olsun koşarken fotoğraflanmayı seven biri olmasını, ABD başkanlarının pek çoğunun golf oynarken poz vermelerini örnek verir. Güçlü ve şefkatli adam imgesini pekiştiren ve belleklerimizde yer etmiş bir diğer lider pozu da çocuk öperken çekilen pozlardır.
Monarşilerden modern devletlere geçişle birlikte lider imajlarında önemli değişimler görülse de, kimi devamlılıklara da rastlanmaktadır. Kısa boylu liderlerin yüksek bir yere çıkarak veya topuklu giyerek resmedilmeleri veya fotoğraflanmaları, kimi eski sembolleri kullanmaları kendilerinin güçlü ve iktidar sahibi görünebilmeleri için kullanılan eski imaj tekniklerinin aynısıdır. 20. yüzyıla girildiğinde zırh bazen üniforma olarak karşımıza çıkar. Ata binmek eskiden olduğu gibi kullanılan bir kalıptır. Örneğin büyük İskender ile bağdaştırılan klasik anıtsal heykel geleneği SSCB’de yeniden canlanmıştır. Napoleon ile özdeşleştirilen elini ceketin içine sokma hareket oldukça eski bir hareket olsa da, Stalin ve Mussolini gibi liderlerin aynı pozda portreleri bulunmaktadır.
Liderlerin kendi fotoğrafçıları olduğu gibi, günümüzde basın ve televizyon da liderler için çok uzun ömürlü olmayan ancak etkili imajlar yaratmaktadırlar. Tabi burada bir de imaj yönetimi konusunu vurgulamak gerekir. Örneğin fotoğrafı alttan çekmenin kişiyi büyük ve yüce göstermesi gibi kimi tekniklerin oturmuş bir dili vardır.
Türkiye’de son dönemde lider imajının kalıplarında ortaya çıkan önemli bir değişimin başlangıcı olarak Turgut Özal’lı belirtsek sanırız yanlış olmaz. Turgut Özal “güçlü ancak popülist bir lider” (ki bu bir düzeyde onun ideolojisiyle de örtüşen bir imgeydi) havasını Türkiye’ye sokmuş, liderlerin kamusal imgelerinde o güne kadar var olmuş olan ciddi, tarafsız, elit ve benzeri ilkelere dayanan görsel imajın yerine daha avam bir lider tipolojisi çizmiştir.
Onun iki elini birleştirerek havaya kaldırmasının sembolik anlamını herhalde bilemeyenimiz yoktur. Sağı ve solu birleştiren bir siyasi şemsiye olduğu iddiasıyla 1980’lerde yükselen ANAP, bu söylemini 1970’lerdeki siyasal kriz ve iç çatışmalar tarihi üzerine ve ona karşı kurmuştur.
Bütün bunlardan sonra, fotografik imgelere bireylerin ya da liderlerin o dönemlerde nasıl göründüklerini yansıtmayan, aldatıcı tasvirler olarak yaklaşmak gerektiği sonucuna varılabilir. Ancak bu tür bir yaklaşım ne derecede doğru olur? Daha önce de belirttiğimiz gibi fotoğrafın toplumsal anlamı çözümlenirken esas olan fotoğraflarda gerçeği bire bir aramak değildir. Bunun yerine gerçeğin nasıl dönüştürüldüğünün hikayesini okumaktır. Kimler eliyle, neden ve kimin için gerçeklik belirli kalıplarda inşa edilmektedir. Siyasi lider portreleri açısından da önemli olan daha çok idealleştirilmiş kişilikler ve kamuoyuna sunulmak istenen imajdır. Bir başka deyişle söz konusu liderin kim olduğundan daha çok, kamuoyuna yansıtılmak istenen imajın kanıtı olarak kullanılmalıdır bu tasvirler.
Sonuç
Özellikle belgesel fotoğrafçılık üzerine yürütülen tartışmalar kimi zaman, fotoğrafların tarihini birer kanıtı olmayacakları, bizzat tarihin kendileri olduklarını ileri sürenler bulunmaktadır. Bir başka deyişle bu fotoğraflar tarihe ışık tutmazlar, bizzat tarihi yazarlar ve onu yeniden inşa ederler. Ancak Burke’ün de belirttiği gibi durum bu kadar vahim değildir. Bu nokta da Burke’ün ileri sürdüğü şu sava katılmamak imkansız gibidir. “Diğer kanıt türleri gibi fotoğraf da hem kanıttır, hem tarihtir” (Burke, 2003: 24). Bu ikili yapıyı çözümlemek üzere fotoğrafın bize ne söylediğine değil, ne söylemediğine ve ayrıntıya odaklanmaktan tutunda, onun görünenin altında yatan metnini çözümlemeye kadar birçok teknik kullanılabilir ve yukarıdaki örneklerde bunlar yapılmıştır. Ama burada en temel olan fotografik imgeleri tarihsel ve toplumsal bağlamına oturtmak, yani toplumsal farklılıklar ve çatışmalar alanından incelemektir. Bu açıdan fotoğrafın kim tarafından, ne amaçla ve kimin tüketimi için üretildiği ve nasıl farklı biçimlerde kullanıldığı sorularına, fotoğrafın teknik dilini de dikkate alarak yanıt aramak gerekmektedir. Bu açıdan anlatım kalıplarındaki değişimler ve karşıtlıklar bize önemli ip uçları verecektirler.
NOTLAR
1 ) Örneğin Avrupa’da Ortaçağ’da oldukça az sayıda tasvir dolaşımdayken, tahta baskının keşfinden sonra resimsel imgelerin basılabilmesi kolaylaştıkça sayının arttığını görüyoruz (Burke: 17). Burke 15. yüzyıl sonlarından itibaren şifalı bitkiler ile ilgili eselerin tahta baskılar sayesinde resimlendirilmeye başlamasını bu gelişmeye bir örnek olarak verir. Öte yandan 1472’de basılmaya başlanan haritalar, matbaa ile özdeşleştirilen tekrarlanabilirlik niteliğinin, bilgiyi imgeler aracılığıyla aktarmayı nasıl kolaylaştırdığının bir örneğidir.
2 ) Berger’e göre resmin bu şekilde yeniden canlandırılması, resmin değerini bu yeniden canlandırmanın aslı olmasıyla sınırlandırmaktadır. Berger “burada artık insana biricik olarak çarpıcı gelen resimdeki imgenin gösterdikleri veya resmin anlamı değil, ne olduğudur” der. Oysa Berger’e göre sanat eserini kıymetli ve biricik kılacak olan orijinal olmakla ilişkilendirilen pazar değerinden çok, toplumsal ve tarihsel anlamı olmalıdır. Biriciklik üzerine yapılacak bu tartışmayı burada derinleştirmemiz konumuz gereği pek mümkün değil.
KAYNAKLAR:
Barthes, R. (1998). Camera Lucida: Fotoğraf Üzerine Düşünceler, İstanbul: Altı Kırkbeş Yayınları.
Berger, J. (1988). O Ana Adanmış, İstanbul: Metis Yayınları.
Berger, J. (1986). Görme Biçimleri, İstanbul:Metis Yayınları.
Burke, P. (2003). Afişten Heykele, Minyatürden Fotoğrafa Tarihin Görgü Tanıkları, (çev.Zeynep Yelçen), İstanbul: Kitap Yayınevi.
Bourdieu, P. (1997). Televizyon Üzerine, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları

Bilgi: Gazi Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Betül Yarar’ın 26 Nisan 2008 tarihinde verdiği “fotoğrafın toplumsal anlamları” konulu seminer.

İlgili yazılar:

• Fotoğrafın Toplumsal Anlamları – 1
• Nuri Kolaylı: Sansür Kalkmadı
• Medya piyasaları çöküyor
• İhtilalden bu yana ilk basın grevi
• Basın Reklamının Etkileri 1

Fotoğrafın Okunması
Fotoğrafın bu farklı kullanım biçimlerinin temelinde, fotoğrafın gerçekliği anlık olarak saklaması (bu nedenle gerçekliğe çok bağlı olması) ve kopardığı anı bağlamından bağımsızlaştırdığı için basit bir göstergeye indirgemesi yatmaktadır. Fotografik imgenin bu ikili yapısı onu farklı kullanımlara açık (bu bir düzeyde her tür imge için geçerlidir bu açıklık) kılarken, inandırıcılık etkisi onu pek çok görsel malzemenin ötesine taşımaktadır. Peki bu durumda fotoğrafa öykü yükleyen nedir ve fotoğrafın öyküsü/fotoğraf nasıl okunabilir? Fotoğrafa öykü yükleyen iki unsurdan bahsedilebilir. Bunlardan biri fotoğrafçı ikincisi de kullanıcı. Ancak bu ilk akla gelen iki olgunun ötesinde bir boyut daha yer almaktadır.
Çoğu zaman, çağdaş genel fotoğraf bizimle, okuruyla ya da olayın başlangıçtaki anlamıyla hiçbir ilişkisi olmayan bir olayı, yakalanmış bir görünümler dizisini sunar. Bu tür fotoğraf bilgi verir bize, ama tüm yaşanmış deneyimlerden koparılmış bir bilgi. Genel fotoğraf, bir anıya katkıda bulunsa bile bilinemez, her şeyiyle bize yabancı olan birinin anısına yapılan bir katkıdır bu. Şiddet, bu yabancılık içinde dışa vurulur. Bu yabancının “Bakın!” diye bağırdığı anlık bir görüntüyü kaydeder çağdaş genel fotoğraf. Kimdir bu yabancı? Şu yanıtı verebiliriz: fotoğrafçı. Gene de, fotoğraflanmış imgelerin toplam kullanım-dizgesini göz önüne aldığımızda, “fotoğrafçı” yanıtının yetersizliği açıkça ortaya çıkar. Şu yanıt da yetersiz kalır: fotoğrafı kullananlar. Kendi içlerinde belli bir anlam taşımadıkları, tümüyle yabancı birinin belleğindeki imgelere benzedikleri içindir ki fotoğraflar her türlü kullanıma açıktırlar. (Berger, 1988: 78)
Kısaca fotoğrafı çeken kişinin ona yüklediği anlamı ve fotoğraf çekilirken kim için bu fotoğrafın çekildiği ve amacı gibi noktaları çözümlesek dahi, fotoğrafın içerdiği öyküyü tamamen tüketemiyor veya sabitleyemiyoruz. Çünkü fotoğraf her yeni kullanımla yeni anlamlar kazanabilmektedir. Ancak her durumda fotoğraf belirli kullanımlar çerçevesinde geçici olarak sabitlenebilir ve bu geçici öyküler fotoğrafın yeni durumlarda yeni anlamlar kazanmasını güçleştirebilir veya ona yön verebilir. Yani fotografik imgenin anlamı, onun tarihsel ve toplumsal olarak geçirdiği dönüşümlerin getirdiği birikimden bağımsız, sonsuz bir olasılıklar kümesi değildir. Dolayısıyla bizim yapabileceğimiz bu geçici anlamlar ve sabitlemeler sürecini çözümlemek olabilir. Bu çözümlemeye fotoğrafı okumak diyoruz.
Buna göre öncelikle yapılacak olan fotoğrafın taşıdığı gerçeklik iddiasına rağmen fotoğrafın yarattığının da bir imge olduğunu kabul etmektir. Buna göre ilk olarak söz konusu fotoğrafın dönemi içindeki yeri ve önemini anlamak, onun kim tarafından çekildiğini ve ne amaçla ve hangi koşullarda çekildiğini sorgulamaktır. Fotoğrafçı görünümlerin akışı içinden nasıl bir parça seçmiştir ve neden bu görüntü dondurulmuş ve tarihe mal edilmiştir. Bir başka deyişle fotoğrafın bir dizi görünümler içinde hangi anı dondurduğu ve ölümsüz kıldığı araştırılmalıdır. Burada seçme eylemi önemlidir. Fotoğraf en gerçekçi anlatım diline sahip olsa da fotoğrafı çekilen şeylerin fotoğrafçı tarafından düzenlenmesi söz konusu olabildiği gibi, hiçbir düzenleme yapılmadan çekilen belgesel nitelikli fotoğraflarda da “an” seçilir. Sonuç olarak temel sorumuz şudur: Hangi an seçilmiştir ve seçilen an nasıl bir anlatı dizgesine veya kalıbına göre aktarılmıştır? (bkz. Burke, 2003).
(Devam ediyor)
Bilgi: Gazi Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Betül Yarar’ın 26 Nisan 2008 tarihinde verdiği “fotoğrafın toplumsal anlamları” konulu seminer.

İlgili yazılar:

• Fotoğrafın Toplumsal Anlamları – 2
• Medyada Çalışma İlişkileri
• Medyada Sosyal Politika
• Basın Reklamının Etkileri 1
• Basın Reklamının Etkileri 2

(DEVAM EDİYOR)

Bilgi: Gazi Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Ruhdan Uzun’un 10 Mayıs 2008 tarihinde verdiği “gazetecilikte yeni arayışlar” konulu seminer.

İlgili yazılar:

• Gazetecilikte Yeni Arayışlar 2
• Bilgi Edinme Hakkı – 3
• Bilgi Edinme Hakkı – 2
• Bilgi Edinme Hakkı – 1
• Medyada Çalışma İlişkileri

Bilgi: Gazi Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Ruhdan Uzun’un 10 Mayıs 2008 tarihinde verdiği “gazetecilikte yeni arayışlar” konulu seminer.

İlgili yazılar:

• Gazetecilikte Yeni Arayışlar – 1
• Bilgi Edinme Hakkı – 3
• Bilgi Edinme Hakkı – 2
• Bilgi Edinme Hakkı – 1
• Medyada Çalışma İlişkileri

Bilgi: Gazi Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Nazife Güngör’ün 7 Haziran 2008 tarihinde verdiği “kültürel yozlaşma ve medya” konulu seminer.

İlgili yazılar:

• Medyada Çalışma İlişkileri
• Gazetecilikte Yeni Arayışlar – 1
• Gazetecilikte Yeni Arayışlar 2
• Bilgi Edinme Hakkı – 3
• Bilgi Edinme Hakkı – 2

NOTLAR
1 Beyaz Belge’de iyi yönetişimin beş ilkesi olarak, şeffaflık veya saydamlık, katılım, hesap verebilirlik, etkinlik ve tutarlılık sayılmaktadır.
2 2001 yılının Ekim ayında 4705 sayılı yasayla yapılan bir anayasa değişikliğiyle, 1982 Anayasası’nın “Temel hak ve hürriyetlerin korunması” başlıklı 40. maddesine eklenen ikinci fıkrada, “Devlet, işlemlerinde, ilgili kişilerin hangi kanun yolları ve mercilere başvuracağını ve sürelerini belirtmek zorundadır” denilmektedir (T.C. 1982 Anayasası, 2006:64). “Dilekçe hakkı” başlıklı 74. maddede yapılan değişikliklerle, dilekçe hakkının “vatandaşlar” yanında “karşılıklılık esası gözetilmek kaydıyla Türkiye’de ikamet eden yabancılar” tarafından da kullanılacağı hükme bağlanmaktadır. Aynı maddede yapılan bir başka değişiklikle de dilekçe sahiplerine sonucun yazılı olarak “gecikmeksizin” bildirileceği belirtilmektedir (T.C. 1982 Anayasası, 2006:98).
3 Uslu, konuşmasında, zaman zaman “kamu” terimini, “devlet” yerine kullanmakta, “kamu ile toplum”, “kamu ile vatandaş” ikililerinden söz etmektedir.
4 Bilgi edinme hakkının uygulanmasına yönelik olarak hazırlanmış yönetmeliğin 2. maddesinde, düzenlemenin kapsamı içindeki kurum ve kuruluşlar şöyle sayılmaktadır: “Bu Yönetmelik; merkezi idare kapsamındaki kamu idareleri ile bunların bağlı, ilgili veya ilişkili kuruluşlarının, köyler hariç olmak üzere mahalli idareler ve bunların bağlı ve ilgili kuruluşları ile birlik veya şirketlerinin, T.C. Merkez Bankası, İMKB ve üniversiteler de dahil olmak üzere kamu tüzel kişiliğini haiz olarak enstitü, teşebbüs, teşekkül, fon ve sair adlarla kurulmuş olan bütün kamu kurum ve kuruluşlarının ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının faaliyetlerinde uygulanır.”
5 2005 yılında bilgi edinme hakkı toplamı, hazırlanan ve kamuoyuna sunulan tabloda, 2004 yılındakinden farklı bir yöntemle hesaplanmıştır. 2005 yılına ait tablonun altına yer alan açıklamada da bu nokta belirtilmiştir. Sözü edilen hesaplama yönteminde, “diğer kurum ve kuruluşlara yönlendirilen başvurular” kategorisindeki sayı (31,172), toplam başvuru sayısından (657,961) düşürülerek, “net başvuru sayısı” olarak adlandırılan 626,789 sayısına ulaşılmıştır ve yüzde hesaplamalarında da bu sayı esas alınmıştır. Biz ise 2004 yılı hesaplamalarıyla tutarlı olması ve iki yılın verileri arasında tam bir karşılaştırmaya olanak sağlaması bakımından 2004 yılında kullanılan yöntemi tercih ettik. Böylece, 2005 yılına ait genel toplam, “diğer kurum ve kuruluşlara yönlendirilen başvurular”ı da içerecek biçimde hesaplandı.

KAYNAKLAR

• 2004/12 Sayılı Genelge (2004). Dilekçe ve Bilgi Edinme Hakkının Kullanılmasına İlişkin Başbakanlık Genelgesi, Resmi Gazete, Sayı:25356, http://.rega.basbakanlik.gov.tr, Erişim Tarihi:15.7.2006.
• 4982 sayılı Yasa(2003). Bilgi Edinme Hakkı Kanunu, T.C. Resmi Gazete, Sayı:25269, http://rega.basbakanlik.gov.tr, Erişim Tarihi:26.6.2006.
• Ayanoğlu, T. (2006). 4982 Sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunun Değerlendirilmesi, Vatandaşın Bilgi Edinme Hakkı Uluslararası Konferansı Tutanakları, TESEV Yayınları, 51-57. http://www.tesev.org.tr
• BEDK (2005). T.C. Başbakanlık Bilgi Edinme Değerlendirme Kurulu Tarafından Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne Sunulan 2004 Yılına İlişkin Genel Rapor, http://www.tbmm.gov.tr, Erişim Tarihi:28.10.2006.
• Berkarda, K. (2006). Bilgi Edinme Hakkına İdarenin Bakışı Üzerine Tespitler, Vatandaşın Bilgi Edinme Hakkı Uluslararası Konferansı Tutanakları, TESEV Yayınları, 82-85 http:www.tesev.org.tr, Erişim Tarihi:15.7.2006,.
• Hacaloğlu, A. (2003). Bilgi Edinme Hakkı Kanunu Tasarısı Hakkında CHP Gurubu Adına Konuşma, 4982 Sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu Hakkındaki Meclis Görüşmeleri, 5. Birleşim, TBMM Tutanak Dergisi, Dönem:22, Cilt:27, Yasama Yılı:2, 9 Ekim, www.tbmm.gov.tr, Erişim Tarihi:15.7.2006.
• Kenneth, H.K., D.D. Clark vd. (haz.) (2001). Global Networks and Local Values, USA: National Academy Pres.
• Komisyon Raporu (2003). Bilgi Edinme Hakkı Kanun Taslağı Esas Komisyon Raporu, http://www.tbmm.gov.tr/bilgiedinme/bilgiedinme-index.htm, Erişim Tarihi:15.7.2006.
• Report from the Commission (2003). Report from the Commission on European Governance, http://europa.eu, Erişim Tarihi:14.7.2007.
• TBMM (2003a). 4982 Sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu Hakkındaki Meclis Görüşmeleri, 5. Birleşim, TBMM Tutanak Dergisi, Dönem:22, Cilt:27, Yasama Yılı:2, 8 Ekim, www.tbmm.gov.tr, Erişim Tarihi:15.7.2006.
• TBMM (2003b). 4982 Sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu Hakkındaki Meclis Görüşmeleri, 5. Birleşim, TBMM Tutanak Dergisi, Dönem:22, Cilt:27, Yasama Yılı:2, 9 Ekim, www.tbmm.gov.tr, Erişim Tarihi:15.7.2006.
• TBMM (2006). TBMM Başkanlığı Basın Açıklaması 17 Mayıs, http://www.tbmm.gov.tr, Erişim Tarihi:28.10.2006.
• TESEV (2004). Bilgi Edinme Hakkı Değerlendirme Raporu, http://www.tesev.org.tr, Erişim Tarihi:15.7.2006.
• Uslu, Z. K. (2003). Bilgi Edinme Hakkı Kanunu Tasarısı Hakkında AKP Gurubu Adına Konuşma, 4982 Sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu Hakkındaki Meclis Görüşmeleri, 5. Birleşim, TBMM Tutanak Dergisi, Dönem:22, Cilt:27, Yasama Yılı:2, 8 Ekim, www.tbmm.gov.tr, Erişim Tarihi:15.7.2006.
• White Paper (2001). White Paper on European Governance, http://eur.lex.europa.eu//LexUriServ/site/en/com/2001/com 2001-0428en01.pdf, Erişim Tarihi: 26.6.2006.
• Yaşamış, F. (2004). Anayasa Hukuku ve İnsan Hakları Açısından Bilgi Edinme, Erişim Tarihi: 15.7.2006.
• Yönetmelik (2004). Bilgi Edinme Hakkı Kanununun Uygulanmasına İlişkin Esas ve Usuller Hakkında Yönetmelik, T.C. Resmi Gazete, Sayı:25445, http://rega.basbakanlik.gov.tr, Erişim Tarihi:26.6.2006.

Bilgi: Gazi Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Tuğba Asrak Hasdemir’in 10 Mayıs 2008 tarihinde verdiği “BİLGİ EDİNME HAKKI VE BASIN” konulu seminer.

İlgili yazılar:

• Bilgi Edinme Hakkı – 2
• Bilgi Edinme Hakkı – 1
• Gazetecilikte Yeni Arayışlar 2
• Gazetecilikte Yeni Arayışlar – 1
• Nuri Kolaylı: Sansür Kalkmadı

(DEVAM EDİYOR)

Bilgi: Gazi Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Tuğba Asrak Hasdemir’in 10 Mayıs 2008 tarihinde verdiği “BİLGİ EDİNME HAKKI VE BASIN” konulu seminer.

İlgili yazılar:

• Bilgi Edinme Hakkı – 3
• Bilgi Edinme Hakkı – 1
• Gazetecilikte Yeni Arayışlar 2
• Gazetecilikte Yeni Arayışlar – 1
• Nuri Kolaylı: Sansür Kalkmadı

(DEVAM EDİYOR)

Bilgi: Gazi Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Tuğba Asrak Hasdemir’in 10 Mayıs 2008 tarihinde verdiği “BİLGİ EDİNME HAKKI VE BASIN” konulu seminer.

İlgili yazılar:

• Bilgi Edinme Hakkı – 3
• Bilgi Edinme Hakkı – 2
• Gazetecilikte Yeni Arayışlar 2
• Gazetecilikte Yeni Arayışlar – 1
• Nuri Kolaylı: Sansür Kalkmadı

NOTLAR
1 Kapitalist toplumu sosyal bütünlük içinde anlamlandırmaya çalışan bir çalışma için Fuat Ercan’ın “Toplumlar ve Ekonomiler” kitabına bakılabilir.
2 Küreselleşme üzerine genel değerlendirme için Paul Hirst ve Grahame Thompson’un “Küreselleşme Sorgulanıyor” adlı kitabına bakılabilir.
3 Küreselleşmenin iktisadi yapısı üzerine Michael Chossudovsky’nin “Yoksulluğun Küreselleşmesi” adlı kitabı önemli bir çalışmadır.
4 Küreselleşme sürecinin siyasi yapısı ile ilgili Gencay Şaylan’ın Değişim, Küreselleşme ve Devletin Yeni İşlevi adlı kitabı önerilebilir.
5 Küresel kapitalizmin ideolojik yapısı ile ilgili James Petras’ın Küreselleşme ve Direniş adlı kitabı incelenebilir.
6 Küreselleşme sürecinde çalışma ilişkileri üzerine daha detaylı bir okuma için Gamze Yücesan-Özdemir ve Ali Murat Özdemir’in Sermayenin Adaleti adlı kitabına bakılabilir.
7 Medyada çalışma ilişkileri üzerine detaylı bir araştırma için Atilla Özsever’in Tekelci Medyada Örgütsüz Gazeteci adlı kitabına bakılabilir.

KAYNAKLAR
Chossudovsky, M. (1999). Yoksulluğun Küreselleşmesi, (çev. N. Domaniç), İstanbul: Çivi Yazıları.
Ercan, F. (2001) Toplumlar ve Ekonomiler, İstanbul: Bağlam Yayınları.
Hirst, P. ve Thompson, G. (1998). Küreselleşme Sorgulanıyor, (çev. Ç. Erdem ve E. Yücel), Ankara: Dost Kitabevi.
Özsever, A. (2004). Tekelci Medyada Örgütsüz Gazeteci, Ankara: İmge Kitabevi Yayınları.
Petras, J. (2002). Küreselleşme ve Direniş, (çev. C. Aşkın, A. Ekber ve Ç. Arın), İstanbul: Kozmopolitik Kitaplığı.
Şaylan, G. (1999). Değişim, Küreselleşme ve Devletin Yeni İşlevi, Ankara: İmge Yayınları.
Yücesan-Özdemir, G. ve Özdemir, A. M. (2008). Sermayenin Adaleti: Türkiye’de Emek ve Sosyal Politika, Ankara: Dipnot.

Bilgi: Gazi Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Gamze Yücesan Özdemir’in 26 Nisan 2008 tarihinde verdiği “medyada çalışma ilişkileri” konulu seminer.

İlgili yazılar:

• Bilgi Edinme Hakkı – 3
• Bilgi Edinme Hakkı – 2
• Bilgi Edinme Hakkı – 1
• Medyada Sosyal Politika
• Medya piyasaları çöküyor

KAYNAKLAR
Marx, K.-F. Engels, (1992), Alman İdeolojisi, (Çev. S. Belli), Ankara: Sol Yayınları.
Herman, E. S.-N. Chomsky, (1988), Manufacturing Consent: The Political Economy of the Mass Media, New York: Random House.
Kellner, D. (1990), Television and the Crisis of Democracy (Interventions: Theory and Contemporary Politics), Boulder, CO: Westview Press.
Murdock, G. (1982), “Large Corporations and the Control of the Communication Industries”, (in) Culture, Society and the Media, (Eds. Gurevitch, M.-T. Bennet, J. Curan and J. Woollacott), London and New York: Methuen.

Bilgi: Gazi Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Yüksel Akkaya’nın 17 Mayıs 2008 tarihinde verdiği “medyada sosyal politika” konulu seminer.

İlgili yazılar:

• Medyada Çalışma İlişkileri
• Bilgi Edinme Hakkı – 3
• Bilgi Edinme Hakkı – 2
• Bilgi Edinme Hakkı – 1
• Gazetecilikte Yeni Arayışlar – 1

KAYNAKLAR

Bowker, J. (1991). Secondary Media Education. A Curriculum Statement, London: British Film Institute Education Department.
İnceoğlu, Y. (2006). “Medyayı Doğru Okumak”, Medya Okuryazarlığı, Marmara Üniversitesi tarafından 23-25 Mayıs 2005 tarihlerinde düzenlenen I. Uluslar arası Medya Okuryazarlığı Konferansı Bildirileri.
RTÜK, Medya Okuryazarlığı Projesi , www.rtuk.org.tr
T.C. Milli Eğitim Bakanlığı Talim ve Terbiye Kurulu ve T.C. Radyo ve Televizyon Üstkurulu, İlköğretim Medya Okuryazarlığı Dersi Öğretim Programı ve Kılavuzu, Ankara, 2007.
T.C. Radyo ve Televizyon Üstkurulu, İlköğretim Medya Okuryazarlığı Dersi Öğretmen El Kitabı, Ankara 2007.
Topuz, H. (2006). “Medya Eğitimi: Medya Çözümlemesi” Nurçay Türkoğlu (ed.) Medya Okuryazarlığı, Marmara Üniversitesi tarafından 23-25 Mayıs 2005 tarihlerinde düzenlenen I. Uluslar arası Medya Okuryazarlığı Konferansı Bildirileri.
Türkoğlu, N. (2007). İletişim Bilimlerinden Kültürel Çalışmalara Toplumsal İletişim. Tanımlar, Kavramlar, Tartışmalar, İstanbul: Kalemus Yaynları.
Uyanık, M. (1937). Yeni Okulun Ders Vasıtalarından Gazete, İstanbul: Devlet Basımevi, ikinci baskı Gazi Üniversitesi İletişim Fakültesi, 2007.

Bilgi: Gazi Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Kemal İnal’ın 3 Mayıs 2008 tarihinde verdiği “medya okuryazarlığı” konulu seminer.

İlgili yazılar:

• Medya piyasaları çöküyor
• Fotoğrafın Toplumsal Anlamları – 2
• Okullar Açılırken Sorunlar ve Yeni Paradigma Gereksinimi
• Davis Üniversitesi Neden Bir Numara
• İhtilalden bu yana ilk basın grevi

KAYNAKLAR

Alemdar, K. (2001). İletişim ve Tarih, Ankara: Ümit.
Bilton, T. vd (2008). Sosyoloji, Ankara: Siyasal.
Eroğul, C. (1999). Devlet Nedir?, Ankara: İmge.
Giddens, A. (2008). Sosyoloji, İstanbul: Kırmızı [15. Bölüm: Medya, s. 628-678].
Gramsci, A. (1986). Selections from the Prison Notebooks, Ed. Q. Hoare ve G.N.Smith, London: Lawrence and Wishart.
Herman, E. S. ve N. Chomsky (2006). Rızanın İmalatı: Kitle Medyasının Ekonomi Politiği, İstanbul: Aram.
İrvan, S. [der] (2002). Medya, Kültür ve Siyaset, Ankara: Alp.
Küçük, M. [der. ve çev.] Medya, İktidar ve İdeoloji, Ankara: Ark.
Sclesinger, P. (1994). Medya, Devlet ve Ulus, çev. Mehmet Küçük, İstanbul: Ayrıntı.
Thompson, J. B. (2008). Medya ve Modernite, çev. Serdar Öztürk, İstanbul: Kırmızı.

Bilgi: Gazi Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim Üyesi Yrd. Doç. Dr. Gökhan Atılgan’ın 17 Mayıs 2008 tarihinde verdiği “medya ve siyaset ilişkileri” konulu seminer.

İlgili yazılar:

• Nuri Kolaylı: Sansür Kalkmadı
• Medya piyasaları çöküyor
• İhtilalden bu yana ilk basın grevi
• Medyada Çalışma İlişkileri
• AB’den korkmak yersiz

Bilgi: Gazi Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim Görevlisi Gazeteci Emre Aygen’in 24 Mayıs 2008 tarihinde verdiği “iletişim eğitimi” konulu seminer.

İlgili yazılar:

• Nuri Kolaylı: Sansür Kalkmadı
• Medya piyasaları çöküyor
• İhtilalden bu yana ilk basın grevi
• Basına Eleştirel Bakış
• Gazetecilik ve Bilim İletişimi – 1

SÖZLÜ İLETİŞİM
İnsan iletişiminin temeli dildir yani konuşmadır. Sözlü iletişimde kişiler ürettikleri bilgileri birbirlerine söz/konuşma veya yazılı metin ile bir mesaj ileterek anlamlandırırlar
Sözlü iletişim “dil” ve “dil ötesi” olmak üzere iki alt sınıfa ayrılmaktadır.
İnsanların karşılıklı konuşmalarını ve yazışmalarını dil ile iletişim kabul edebiliriz.
Dil ötesi iletişim sesin niteliği ile ilgilidir; ses tonu, sesin hızı, şiddeti, hangi kelimelerin vurgulandığı, duraklamalar ve benzeri özelliklerden oluşur.
Dil ile iletişimde kişilerin “ne söyledikleri”, dil ötesi iletişimde ise “nasıl söyledikleri” önemlidir. Dolayısıyla ister konuşma, ister yazılı dil olsun her ikisi içinde önemli veya önemsiz olması fark etmez mesajın hazırlanması, kurgulanması en önemli ilkelerden biridir. İlk soru “Mesajı kim alıyor? Sizi nasıl algılıyorlar? Neden oradalar?” olmalıdır. Sizi neden istediklerini, ne bildiklerini bilmeniz mesajınızın kolay anlaşılmasını sağlayacaktır.
Bu sorulara verilecek yanıtlar dinleyici kitlenizin vereceğiniz bu bilgiyi alabilecek kapasitede olup olamadığını, söyleyeceğiniz kavramları anlayıp anlamayacağını önceden bilmenizi sağlayacaktır. Böylece sizinle aynı seviyede değillerse size mesajınızı onların düzeyine indirme fırsatı tanıyacaktır. Ayrıca size olan bağları nedir? Üstünüz, astınız, tanımadığınız kişiler mi? Sizin tarafınızdalar mı, yoksa onları ikna etmeniz mi gerekecek? sorularını da mutlaka yanıtlamalısınız. Aksi takdirde iletişim kazası meydana gelecek, anlaşılmayacaksınız. Bir diğer önemli nokta alıcılarınızın sayısıdır. Birkaç kişimi yoksa daha fazlamı? Çünkü sayı yükseldikçe iletişim kişiliksizleşir. Onları kendi tarafınıza çekmek, ikna etmek zorlaşır ve önem kazanır.
Yine mesajınızın resmi veya gayrı resmi olma durumu mesajınızın kurgulanmasında stratejik öneme sahiptir. Bazı mesajların çok resmi olması gerekebilir. Her iki şekilde de mesajınız-metniniz ‘ne, neden, ne zaman, nasıl, nerede ve kim’ sorularına cevap veriyorsa iletişim açısından hiçbir kuşkuya yer vermeyecek düzeydedir.
Mesaj kurgulandıktan sonra mesajın iletimi, hangi kanal ile gönderileceği taktik kararın alınması gerekir. Bu noktada mesajınızın doğru iletilmesi son derece önemlidir. Mesaj yazılı veya sözlü iletilebilir. Yazılı veya sözlü olarak mesaj iletmek sanıldığı kadar kolay değildir. En basit mesajda bile bir sürü etken devreye girer ve sorun yaşanır. Bu nedenle hangi ileti yolu seçilirse seçilsin mutlaka, tüm fırsatları kullanılarak bunun provası yapılmalıdır. Mesajınız yazılı ise yazılı metni bir başkasına okutmak ve sesli olarak tekrar tekrar okumak en etkili prova tekniğidir. Mesajınızın önemi arttıkça prova ve kontrol etmek için ayırdığınız zaman da uzamalıdır. Yüz yüze iletişim kanalını seçtiyseniz ilave olarak dil ötesi olarak adlandırdığımız ses tonunuz, sesinizin hızı ve şiddeti, entonasyonda meydana gelen bozukluklar ve beden diliniz de devreye girer. Aktarılan bilgiye/mesaja duygu faktörü de katkıda bulunur. Beden anı yaşar ve söylediklerinizin aksi iletiler gönderebilir. Yüz yüze iletişimde prova özellikle sizden kaynaklanacak yanlış anlamaları, beden dilinin göndereceği olumsuz iletileri engellemede hayati rol oynayacaktır.

BEDEN DİLİ KULLANIMI
İletişimde algılarımızın % 87’si göz, %9’u işitme (kulak), %4’ü diğer organlar ile olur. Bir insanın normal bakış süresi yaklaşık bir saniye ve normal bir konuşmada yüze bakma süresi konuşmanın % 40 ile % 60’ı arasındadır. Dinlerken bu oran % 80’lere kadar çıkabilmektedir. O halde beden dilinin iletişimde ne kadar etkili olduğu verili değerlerden çıkarılabilir. Prof. Dr. Albert Mehriban’ın 1960 yılında yaptığı bir araştırmanın sonucu da bu önermeyi destekliyor. Günümüzde de pek fazla değişmeyen bu değerlendirme sonucu şöyle:
 Söz : % 7
 Ses tonu: % 38
 Beden Dili: % 55
Bu verilere dayanarak söylenenden çok jestlerimiz ve mimiklerimizin kısacası beden işaretlerimizin iletişimde önemli işlevi olduğunu söyleyebiliriz. Beden dili kültürden kültüre, kişiden kişiye değişiklik gösterir. Cinsiyet, yaş, ırk vb. farklılıklar beden dili anlamlarını değiştirir. Bu farkların bilinmesi iletişim kurduğumuz insanları tanımamızı ve kendimizi ifade etmemizi sağlar. Karşımızdaki insanı anlamamızı kolaylaştırır, yanlış anlama veya anlaşılmaları önler. Bireyler arası ilişkide bireylerin “N” ve “S” kutupları birbirini çeker. Yüz yüze iletişim burada doğar. Bir kişinin ikna edilebilmesi için vücuttaki bioenerji kullanılmalıdır.
Karşımızdaki insanla iletişim kurarken, bir mesaj iletirken genellikle 3 kanal kullanırız. Bunlar göz, ses ve bedenimizdir(eller, ayaklar, bacaklar vb.) Bir kişinin iknasında beden dilinin en iyi şekilde kullanılması ve bireyler arası ilişkide vücut teması ikna için önemlidir.
Göz: Gözlerimiz kontrol edilemeyen tek organdır. Etkili iletişim kurmada en önemli aracılardan biridir. Bir insanın sadece gözüne bakarak gerçekte nasıl bir duygu içinde olduğunu anlayabilirsiniz. Korku, heyecan, sevinç, öfke, merak vb. duyguları yalnızca gözlere bakarak anlayabiliriz. Hoşlanınca göz bebeğimiz büyür, heyecanlanınca küçülür. Emniyet görevlileri gözün bu refleksinden hareketle suçluları tespit ettiğini hepiniz bilirsiniz. Yalan söyleyen birinin göz bebeklerinin büyüdüğünü deneyimlemişsinizdir. Karşınızdakini önemsiyorsanız göz temasını koruruz. Bakışlarımızı başka yöne çevirmek kişiyi ve söylenenleri önemsemediğiniz anlamına gelecektir. Bakışma süresi karşınızdaki insanla olan ilişkinin boyutunu da gösterir. “Gözler kalbin aynasıdır” atasözü iletişimde gözün önemini açık biçimde ortaya koyuyor. Görsel bir şeyi hatırlamaya çalışırken göz bebekleri sol üst tarafa doğru kayar.
Baş: Baş vücudun çatısı ve kontrol merkezidir. Tüm davranışlarımızın ve yaşamsal fonksiyonlarımızın merkezi beyindir. Beynimiz sağ ve sol olarak iki bölümden oluşur. Sağ bölüm hayal gücü, sezgi ve vizyon merkezidir ve görsel ifadelere daha hızlı tepki verir. Sol beyin ise mantıksal düşünce merkezidir bu nedenle kelimelere ve dile daha hızlı karşılık veriyor. Bu özellikleri ile beden dili iletişiminde gözden sonra gelen önemli mesaj araçlarından bir diğeri baştır.
İletişimde en temel onay veya reddetme hareketini başımızla yaparız. Onaylama başın öne doğru aşağı sallanması şeklinde, reddetme tam aksi yönde başın kaldırılması ile ifade edilir. Bazı kültürlerde ise sağa-sola doğru sallamak hayır anlamına gelmektedir. Yeni doğmuş bir bebeğin reddetme şekli ise uzatılan kaşıktan ters yöne başını çevirmesi şeklindedir. Dolayısı ile davranışların sonradan öğrenildiğini söyleyebiliriz. Başın duruşu, konumu bilgi kaynağıdır .
Baş konuşulan kişiye dönükse ilgiyle dinleme anlamı taşırken aksi yönde olması aynı fikirde olmama, anlaşmazlık ifadesi verir. Aşağı doğru eğik olan baş uysallık, kabullenme, üzgün olma durumu; yukarı doğru kalkık olan baş ise üstünlük, bilmişlik, küçümseme anlamına gelmektedir. Bakışlar ve başınızın konumuyla iletişimin nasıl ve ne kadar süreceğini belirleyebilirsiniz, karşınızdaki insanın sözünü kesmeden ona katılıp katılmadığınızı anlatabilirsiniz.
Eller: Ellerin iletişimde oldukça önemli bir yeri vardır. Düşünceler, söylenenler hakkında ipuçları verir. Konuşmanın yönünü belirler. Eller düşüncenin en güçlü destekleyicileridir. Sevgi ve saygımızı ellerimizle gösteririz. Saygı duyulan kişilerin eli öpülür, küçüklerin başı okşanır, sevdiğimizin yanağına dokunarak ifade ederiz sevgimizi.
Tanışmanın ilk hareketi tokalaşmak, el sıkmaktır. El sıkarken elin duruşu birçok anlama gelir. Tokalaşırken iki el yan yana eşit duruyorsa aynı konumda olunduğu mesajını verir. El öptürme pozisyonundaki biçimde el sıkışılıyorsa yani bir el açık şekilde üstte duruyorsa üstte olan elin sahibi daha üst konumdadır, yöneticidir. Otorite üsteki elin sahibindedir. Baş parmak çenenin altında işaret parmağı burun deliklerini tıkar şekilde ise eleştirel bir yaklaşımdadır. Vücudun önünde kenetli, birleştirilmişse ki buna bizim toplumumuzda “el pençe” diyoruz saygı ve alt konumda bir kişi işareti verir. Tam tersi eller vücudun arkasında birleştirilmişse özgüveni ve meydan okumayı ifade eder.
Avucun yukarı doğru açık ve öne doğru uzamış duruşu dilemek. İstemek fiillerini ifade eder. Çoğu kez dilenci duruşu olarak da adlandırılır. A. Şerif İzgören bu duruşu “muhtar emmi duruşu” ismini veriyor.
İşaret parmağı açık diğer parmakların kapalı olduğu el duruşu tehdit, uyarı içeriklidir. Bir noktaya doğru uzatılmış ise yön gösterme işaret etme anlamına gelir.
Kollar; göğüs hizasında vücudu sarar biçimde kapalılık, savunma ifade eder. Bir kolun aşağı doğru inmiş hali ise yarı kapalılık, savunmada kararsızlık anlamına gelir.
İletişim esnasında omuzlar kendinden emin dik ve konuşulan kişiye dönük olmalıdır. Aksi yöndeki gövdenin duruşu ‘söylediğini dinlemiyorum, benim için bir önemin yok, seninle ve söylediklerinle ilgilenmiyorum’ iletisini gönderir. Bir toplantıda ki konuşma gruplarına bakarak yakınlık derecesini, ilişki düzeyini (ast-üst) anlayabilirsiniz.
Bacaklar: Bacaklar bir diğer beden dili iletişim aracı olarak etkili iletişim kurmanızda size yardım edebilir. Yukarıda ellerin konumunda aktardığımız kapalılık durumu bacaklardan da anlaşılabilir. Eğer karşınızdaki kişi bacak bacak üstüne atmış oturuyorsa bilin ki savunma ve kapanma duygusunun göstergesidir. Kişi kabuğuna çekilmiştir. Dikkat edin bir fikir açıklayacağı zaman hemen bacaklar açılır, yan yana duruş şeklini alır. Bacakları açarak oturmak erkeksi ileti gönderir. Genç kızların bacaklarını açarak oturmaları kültürümüzde bu nedenle onaylanmaz. Aynı şekilde erkeklerinde bacaklarını birleştirmesi dişillere özgü olması nedeniyle farklı anlamlandırılır.
Bacak bacak üstüne atışta ayağın yönü ilgilenilen kişiye dönüktür. Birkaç kişinin bir arada oturduğu ortamlarda ayağın yönüne bakarak kimin kimden yana onay davranışında olduğunu ve/veya reddettiğini anlayabilirsiniz. Karşılıklı otururken ayak ayak üstüne atmak, kavgaya hazırım demektir.
Ses: Ses; iletişimde gönderdiğimiz mesajların % 7’sini oluşturur ve sanılandan çok daha önemlidir. Gözlerde olduğu gibi ses de yalan söylendiğini hemen belli eder. Bir insan doğruyu söylerken sesi kontrol eden kaslar rahattır. Oysa yalan söylenirken yaşanan bilinç dışı zorlanma bir gerilim yaratır ve kasların doğal düzeni değişir. Dolayısıyla ses titrer, kısılır, kontrol edilemez. Ses kendinden emin, güvenli bir tonlamayla çıkmalıdır. Telaffuz bozuklukları, kekeleme söylenenin doğru anlaşılması için olmazsa olmazlardandır. Nasıl söyleyeceğinizi çalışarak geliştirebilir, ses kaslarınızı güçlendirerek kontrol etmeyi öğrenebilirsiniz.
Dinleme:İletişim sürecimde mesajın doğru anlaşılmasında dinleme son derece önemlidir.Dinlerken göz temasını koruma, not alma ve yansıtma davranışları önemli stratejilerdendir. İyi bir dinleyici, dinlemeye hazır şekilde bekler, göz temasını korur. Karşındakine hafifçe yaklaşır. Bu seni dinlemeye hazırım anlamında beden dili işaretidir. Karşınızdaki kişinin ihtiyacı olduğunda onun yanında olacağınızı bilmesine izin verin. Sizinle konuşmak istediğinde yaptığınız işi mesela gazetenizi bırakın, televizyonu kapatın ve dinlemeye hazır olun. Karşınızdaki size önemli bir şey anlatmaya çalışırken telefon konuşması yapmaktan kaçının. Karşınızdaki dikkatli ve nazik bir şekilde dinleyin. Konuşurken sözünü kesmeyin. Karşınızdaki konuşurken vereceğiniz cevabı hazırlamakla meşgul olmayın. Karşınızdaki konuşmasını bitirip sizden cevap isteyene kadar, düşüncenizi söylemeyi erteleyin. Başkalarının yanında karşınızdaki kişiyi eleştirmeniz yada uyarmanız, size gücenmesine ve kızgınlık duygularına neden olabilir ve size olan güven duygusunu zedeleyebilir.
Konuşurken fiziksel olarak onunla aynı seviyede olmaya dikkat edin, tepesinden bakmak yerine eğilin ve göz hizasında iken onunla konuşun. Eğer, kızgınsanız, karşınızdaki kişiyle konuşmak için sakinleşmeyi bekleyin. Aksi halde objektif olamayabilirsiniz. Yaptıklarıyla yada yapmadıklarıyla onu yargılamayın. Onu olduğu gibi kabul ettiğinizi gösterin. Karşınızdaki kişinin sizinle iletişim kurma çabasını destekleyerek açık iletişimin sürdürülmesine yardımcı olun. Etkin dinleme savunmayı azaltan, öz güveni zedelemeyen bir iletişim tekniğidir. Duygusal olarak gerilimi azaltır.
Etkin dinleyici olmak; karşıdakinin duygularını anlayabilmek, tanımlayabilmek, onlara zamanında yanıt verebilmek ve onları kendi sözcükleriyle tekrarlayarak konuşanın onayını almaktır. Duyguların yansıtılması kişinin duygularının açıklığa kavuşturulmasına, belirginleştirilmesine yardımcı olur. Etkili dinleyici olmak için; dikkati vermek, önyargısız olmak, konuşmaktan çok dinlemek, ilgi ve sabır ile dinlemek, anlamak için dinlemek gerekir.
İkili ilişkide karşı karşıya konuşulurken ışık ikna olması istenen kişinin yüzüne vurmalıdır. Amaç karşındakinin en ufak jest ve mimiğini görebilmektir. Kişiyi çalışma masasında kabul etmek büyük etki yaratır. Yönetici olarak seni işimin bir parçası kabul ediyorum ve işimi ciddiye alıyorum demektir.
Not alarak dinlemenin, not almadan dinlemeden çok özel bir fark vardır: İkili görüşmelerde, sözel iletişimde konuşan ve dinleyen agresiftir. Yeterince anlaşılmama kuşkusu içindedir. Bunun nedeni sözün uçucu olmasıdır. Yazıldığı anda söz, belge ve kanıt olur. Böylece karşıdaki kişi rahatlar.
Aktif dinleme olarak tanımladığımız bu yöntem sayesinde geri bildirim alma sürecinde karar almak için daha çok bilgi sağlar. Karar almak için daha iyi bilgi verir, bilgi ve talimatları denetler. Geri bildirim çözüm üretmeye yarar, çalışmaları motive eder. En iyi geri bilgilendirme iki yönlü olandır. Böylece takımınız size, siz takımınıza güven duyarsınız. Geri bilgi alınca bir şey yapın. Konu hakkında olumlu veya olumsuz ne yaptığınızı söyleyin.
Sonuç olarak; etkili iletişimin temel kuralı anlaşılmayı beklemeden önce anlamaya çalışmaktır. Değişmek, değişime hazır olmak etkili iletişim kurma yönünde atılacak en önemli adımdır. Bunun için açık ve olumlu ilişkileriniz olup olmadığını kontrol edin. Sorunlara ve kişilere olumlu yaklaşın, karşılaşılabilecek sorunları tahmin edin. Güvendiklerinizden yardım alın ve acele etmeyin. Ve en önemlisi yine ve yeniden kendinizi yenileyin. Geleceğin başarılı kişileri kendini yenileyip değiştirebilenler olacaktır. Kendinizi etkili iletişim kuran bir kişi olarak değiştirmek daha doğrusu geliştirmek için yapmanız gereken önceki deneyimlerinizi gözden geçirmek, var olan becerilerinizi değerlendirmek olacaktır. Güçlü yönlerinize eğilmek, güçsüz yanlarınızı geliştirerek daha etkili iletişim kurabilirsiniz.

KAYNAKLAR
Urban, H. (2007). Olumlu Sözcükler Etkili Sonuçlar, İstanbul: Elma Yayınevi
Ersen, İ (1989). İletişim, yığınsal iletim araçları ve toplum Kavramlar-Kurumlar-Kuramlar, İstanbul: Der Yayınları
Maxwell J. C.(2001). Kazanan Tutum, İstanbul: Sistem Yayınları
Condrill J. & Bough B. (2000). 101 İletişim Yolu, İstanbul: Beyaz Yayınları
Roebuck, C. (2000). Etkili İletişim İstanbul: Doğan Kitap
Alder, H. (2000). Sağ Beyin Yöneticisi, İstanbul: Kariyer Yayınları
İnceoğlu,M. (2000). Tutum-Algı- İletişim, Ankara: İmaj Yayınları
İzgören A.Ş.(1999). Dikkat Vücudunuz Konuşuyor, İstanbul: Academy Int.
Weısınger H.(1998). İş Yaşamında Duygusal Zeka, İstanbul: MNS Yayınları
Dökmen, Ü. (1996). İletişim Çatışmaları ve Empati, İstanbul: Sistem
Zıllıoğlu, M. (1993). İletişim Nedir?, İstanbul: Cem Yayınları
Fiske, J. (1990). İletişim Çalışmalarına Giriş, Ankara: Ark Yayınları
Cüceloğlu, D. (1982). İnsan İnsana, İstanbul: Altın Kitaplar

Bilgi: Gazi Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim Üyesi Yrd. Doç. Semra Çevik’in 24 Mayıs 2008 tarihinde verdiği “etkili iletişim teknikleri” konulu seminer.

İlgili yazılar:

• Anadolu’da Türk-Kürt Kaynaşması
• TARAF’ta neler oldu?
• Teknoloji Okuryazarlığının Gerekliliği
• Nuri Kolaylı: Sansür Kalkmadı
• Medya piyasaları çöküyor

Bu popüler hayatın dile etkisidir. Bundan kaçamazsınız, ne yapalım ticarette böyle şeyler olur diyemezsiniz. Çünkü basın kuruluşları zeytinyağı fabrikası seviyesinde olamaz, basın, zeytinyağı düzeyine indirgenemez. Basının malzemesi veya ürünü zeytinyağı veya sabun değildir, dildir. Bu nedenle öğrencilerime “Her mesleğin bir malzemesi vardır, birinin T cetveli öbürünün laboratuarı olur ama sizin yalnızca diliniz var dil olmasa siz gazetecilik yapamazsınız. Fotoğraf ve sinema da birer özel dildir ve bu dillerin temeli edebiyatla kurulur” derim. Gençler için söylüyorum: Edebiyattan uzak kalarak, edebiyatı dışlayarak gazeteciliğe gitmek, dilsiz şarkı söylemeye benzer.
Bakın, internetteki bazı sitelerden Türkçe örnekleri aldım. Bir medya aracı olarak internetin dili nasıl berbat ettiğine dair örnekler görelim diye. “Deilmiş” yazıyor delikanlı, “ü” harfi yok, buyuk yazan birisi de burada, hele adını yonja olarak kodlayan şu kızımıza ne dersiniz? Ekşi sözlükten aldığım şu ifadelere bakın: Özellikle ‘v’ sözcüğünü vurgulu söylemek için ‘w’ kullanıyorlar ‘var’ demiyorlar da ‘war’ diyorlar.’Ş’ harfini kullanmıyorlar, dolar işareti ile gösteriyorlar.
Şimdi size habercilikteki yanlışlardan bazılarını göstermek istiyorum.
1. Özne ve yüklem uyumsuzluğu temel sorunlardan birisidir.
“İzmir körfezine kuş bakışı seyir noktaları, Doğu Roma İmparatorluğu ve Osmanlı dönemine ait zengin tarihiyle Kadife Kale çehresini yenilemeye hazırlıyor bu günlerde”.
Bu cümlede kaç yargı var?
Birinci Yargı: “Doğu Roma İmparatorluğu çehresini yenilemeye hazırlıyor bu günlerde”
İkinci Yargı: “Osmanlı Dönemine ait zengin tarihiyle Kadifekale çehresini yenilemeye hazırlanıyor bu günlerde”
Üçüncü Yargı: “İzmir körfezine kuş bakışı seyir noktaları çehresini yenilemeye hazırlanıyor.”
Şu özne yüklem uyumsuzluğuna bakın: “Piknikte kene ısıran 9 kişi karantinada.” Yani 9 kişi kene ısırmıştır. “Didim’de yılan sokan emekli İngiliz öldü.” Adam –anlaşılan belirsiz bir yere- hem “yılan sokuyor” hem ölüyor. Bunlar 17 Ağustos 2006 tarihli Hürriyet’in haberleri.
Özne-yüklem uyumsuzluğu ya da yükleme uyumsuzluk tek bir başlık altında da alınabilir ama özneyi ve yüklemi tartışmadan şu cümleye bakalım:
“Zaman aydınlığı daha iyi algılamayı yönelmeyi öğretti.”
Zaman neye yönelmeyi öğretti? Burada ‘ona’ demeden anlam bulanık kalacaktır.
“Bu şiirlerden kim hoşlanmaz kim dinlemek istemez ki” cümlesinin ne demek istediğini anlarız ama “bu şiirlerden kim hoşlanmaz onları kim dinlemek istemez ki’’ demezsek ifadenin yanlış olacağını bilmek zorundayız.
Olay TV’den bir örnek alıyorum “Bursa da mevsim normal değerlerinin üzerinde yağan yağmur yayaları zor durumda bıraktı derelerden akan seller yüzünden bir kez daha alt yapı eksikliliği gözler önüne serildi” kim serdi? Burada anlatılmak istenen yargı “Bursa’da alt yapı eksikliği gözler önüne çıktı” ifadesinden başka ne olabilir?
2. Tamlamaları yanlış yazmak yaygın hatalardandır.
“Burada ki yetenekli öğrencilerimizden birisisin sen.” Türkçe’de “birisisin” diye bir şey yok. Bu ifade çocukça bile değil artık.
“Ekonomik ve sağlık açısından olumludur” Yanlış! “Ekonomi ve sağlık açısından” denilmesi gerekir.
“Arkadaşlardan hiçbiri dünkü çalışmaya gelmedi” Yanlış! “Arkadaşların…” olmalı.
Şimdi çok eğlenceli bir haber analiz edeceğiz hep beraber.
“Amerika’nın” diye başlayan ifadelerden hep Amerika Birleşik Devletleri’ni anlamak gibi bir yaygın yanlış işaret ederek başlayalım. Bu haber de öyle başlıyor.
“Amerika’nın Georgia Eyaletinden bir aile, Panama kıyıları açıklarında inanması güç bir olaya şahit oldu” Hatayı hemen işaret edelim: “inanması güç” yanlıştır “inanılması güç” doğrudur.
“18 yaşındaki oğlu Steven ve 20 yaşındaki kızını alıp balığa giden Robert Shultz, dev kılıç balığının üzerlerine sıçramasına şaşkına döndü”
Üzerlerine birden dev kılıç balığı sıçrıyor ve şaşkına dönüyorlar, haberin devamında anlayacağız ki bu sıçrama kendiliğinden olmamış. Anlıyoruz ki aslında dev bir balık oltaya takılmış, kurtulmaya çalışıyor, teknedekiler ise bırakamıyorlar balığı. Şaşkına döndü özellikle bizim abartmak için kullandığımız ifadelerdendir. Ben şaşkına döndü ifadesinin imgesini zihnimde canlandırmaya çalışıyorum ama burada doğruyu ifade etmiyor. Doğrusu şaşırdı olmalı. Böylesi, haber dili için çok vasat bir durumdur ya da halk ağzının haber diline girmesi demektir.
‘Şahit oldular’ da denemez. Çünkü şahit olmak, başkasının başına gelen bir şeyi anlatırken kullanabileceğimiz bir ifadedir.
Devam ediyoruz “280 kilo olduğu tahmin edilen balık…”
Tahminlerde yuvarlak rakamlar kullanılır. 100-200 gibi. Şimdi 280 kilogram olduğu söylenen balığın kilosu tahmin edilmiş olabilir mi? Bu kesin rakamdır.
“Oltaya takıldıktan sonra birkaç kez sıçradı” Haberci daha önce oltadan bahsetmediği halde keyfince yazıyor ve olayı bizim anlayışımıza bırakıyor. Bu olmaz.
“Ancak bir sonraki sıçrayışında teknenin üzerine çıkacaktı” Haberci heyecan da katıyor aklı sıra. “Gövdesini tekneye baş kısmı Stevena çarptı. Teknedeki diğer kişiler hemen balığı oltadan kurtarmaya çalıştı.”
Bu ifadelerin yetersizliğini görüyor musunuz? Balıktan kurtulmaya çalışanlara balığı kurtarmaya çalıştılar denir mi? İnsanlar mahvolmuş, tekne sarsılıyor, çocuğun başına bir şey çarpmış ama onlar durun balığı bir kurtaralım diyorlar.
“2 saatten fazla bir süreden sonra hastaneye kaldırılan Steven’in sinüs duvarlarının 4 yerinden kırıldığı ve boğazında kesikler olduğu…”
Bir haberde ne önemlidir ne önemsizdir bilinmesi gerekir. Sinüs duvarının kaç yerde kırıldığının, kaç saat beklenildiğinin ne önemi var?
“Kız kardeşinin görüntülerinin aldığı…” çok tuhaf bir Türkçe bu. Denecek bir şey yok.
“Böyle bir olayın ilk kez video ya kaydedildiği sanılıyor.” Bu da gerçekten söylediğini bilmemenin tipik örneğidir.
Şimdi bu haberi şöyle düşünün: Bir haber yazacaksınız, ilk sorunuz şu olmalı, bu haber ne kadar insanı ilgilendirir ve hangi ayrıntıları vermeliyiz? İkinci soru, bu haberde gerçekte ilginç olan nedir?
3.Gereksiz sözcükler kullanmak da haberciliğin yanlışları arasındadır.
Osmanlı döneminden kalma bir örnek var:
“Babı-ali kapısından mürur edip geçerken yek bir atlıya süvariye tesadüfen rast geldim.” Bu örnekte her şey iki kez yinelenmiştir.
Biz de bu yanlışlara sık sık düşeriz:
“Yaşamda belli seçenekler, alternatifler vardır.” “Eğer, şayet hakikaten gerçekse” gibi.
28 Haziran 2008 ATV ana haber bülteninde bir anons: “Mehmet Öz’ün, elinden yemek tarifi az sonra”
Mehmet Öz’ün elinden mi yemek tarifi dinleyeceğiz? Bu hatanın kaynağı nedir? Şöyle derler teyzeler anneler, “Sen bize gel, sana elceğizimle yemek hazırlarım” Bu bir deyimdir, bir kalıptır, o kalıp kullanılabilir ama siz bunu alır eliyle tarif edecek biçimine döndürürseniz yanlış olur.
4.Başka bir sorunumuz da şu: yerinde kullanılmayan sözcükler.
“Yeni piyasaya çıkan şarkısı çok sevildi” “Piyasaya yeni çıkmak” başka bir şey, “Yeni piyasa”ya çıkmaz başka bir şey. Sözcükleri yanlış yende kullanılanca böyle anlam çarpılmaları olur.
Gündelik konuşmada sözcüklerin yerini karıştırırız. Ancak yüz yüze olduğumuz için, sözlerimizi jest ve mimikle tamamladığımız için hatalarımız görünmez ve üstelik ne dediğimiz de anlaşılır. Fakat siz bunu yazı diline geçirirseniz, kontrol etmiyorsanız kötü olur. Şu örneklerdeki gibi:
“İki trilyonluk bankalara borcu yüzünden, geceleri uyku uyuyamıyor”
“Avrupa en son Londra da 50 kişinin ölümüne yol açan teröre karşı harekete geçiyor.”
5. Eylem eksikliğinden kaynaklanan hatalar da çarpıcıdır. Bunu genellikle haberde edebiyat yapmaya hevesli olanlarda görürüz .
“Denizi, güneşi ve eğlence hayatının yanı sıra bir asırdır ev reçelleri üreten küçük aile işletmesine döndüğü İzmir’in Çeşme ilçesi… İlçede patlıcanından, cevizine, limon çiçeğinden, Antep fıstığına kadar onlarca meyvenin reçeli yapılıyor.”
Patlıcan ne oldu burada? Meyve oldu, limon çiçeği meyve oldu,
İzmir’in Çeşme ilçesi. Üç nokta. Ama ne? Yargı yok. Bu kadar laf var, yargı yok; varsa bile çok tuhaf yargı olmuyor mu? Şimdi habere bakalım:
Çeşme’nin reçelleri her biri hazine gibi.
Yer: Çeşme’nin çarşı içi… Mikrofonu elinize alıp da “yer, çeşmenin çarşı içi” derseniz edebiyat yapacağım derken edebiyatla ilginiz olmadığını göstermiş olursunuz. Nerede olduğu söylemeniz lazım. “Burası Çeşme’nin çarşı içi” demeniz gerekir. “Bu dar sokakta tam yüzyıldır ayakta duran bir aile işletmesi onlar” diyemezsiniz. Aile tekildir onu çoğaltamazsınız.
“Çocukluğunuza ait bir resme bakar gibi renkli ve sıcaktır bu reçel dükkânı”
“Çoğu satışını ise dostlar tatsın diye, neler yok ki bunun içinde”
Bu haberle “Çeşme’de reçel dağıtıyorlar koşun” mu demek istiyorsunuz? Hayır, güya kompliman yapıyorsunuz. Haberde kompliman olur mu? İnsanlar dizi veya filmlerde x hastalığına çare bulunduğu söylenince telefon santralleri kilitleniyor. Unutmayın. Habercilik, sorumsuzluk değildir.
6. Haberde mantık yanlışları yapmak da yaygın bir hatadır.
“Önceki gün hayatını kaybeden, Ağrı Milletvekili Mehmet Özmen için TBMM’de tören düzenlendi’ haber girişi böyle.
“Özmen arkadaşlarına veda etti”
Ölmüş adam arkadaşlarına nasıl veda ediyor? Dahası da var.
“Yıllardır görev yaptığı Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne son kez uğradı.”
Bu olmaz.
7. Çelişen sözcüklerden doğan anlatım bozuklukları da sorunludur.
“Kuşkusuz ve mümkün olmayabilir” denemez. Şu ifadeye bir bakalım:
“İlk yerli canlandırma belgeseli Hititler yayımlanıyor. Eminim ki Hitit tarihini belki hiç sıkılmadan seyredeceksiniz.”
8. Cansız öznenin kişilik kazanması da ayrı bir sorundur. Bakalım:
“Özbek mutfağında Pilav’ın ayrı bir yeri var” pilavın ‘p’ si büyük ve kesme işareti var. Pilav diye birisi var demektir bu.
“Dün gece Özbek yemeklerini anlatan kitap tanıtımda bir pilav show vardı ki görenler hayran kaldı, pilav show herkesi büyüledi” Niye pilav show? O ayrı bir mesele.
“Bu, Özbek pilavı…” diyor spiker. “Düğünde, bayramda sofraların başköşesinde yer alıyor bu ise Kerney. Bizdeki Zurna’nın uzunu…”
“Biz” kimiz, bizdeki zurnanın uzunu diye bir tanım yapılır mı?
“İşte bu çalgılar eşlinde yapılan pilav show hatta bir ziyafetti” Müzikle ziyafet kavramını birleştirmiş oluyor arkadaş, böylece zekice bir buluş yaptığını düşünüyor.
9. Atasözlerini yanlış kullanmak da yaygın yanlışlar arasındadır.
“Küplere binmek” bir deyimdir “Kendini suçlu hisseden biri küplere binmişti” diyor haberci. Bizim bildiğimiz, kendini suçlu hisseden bir kişi süt dökmüş kediye döner.
Şuna bakalım: “19. Uluslararası İzmir festivalinde ilginç konser. Sanatçılar “şarkıların kanatlarında” adını verdikleri konserde dinleyicileri duygu yoğunluğuna götürdüler”
Duygu Yoğunluğu diye bir yer var oraya gitmişler. Deyimi yanlış kullandı değil mi? Duygu yoğunluğu yaşanır, oraya gidilmez.
Örneğin ‘göbek atmak’ deyimi bir kalıptır. Bugün bu deyim uydurulsa yanlış bulurduk. Göbek tutulup da bir yerden atılmıyor ki. Dile yerleşmiş olan ve anlamı saçma olsa da sorgulamadığımız deyimler vardır. Bunu “göbek sallamak” haline getiremezsiniz.
Sezen Aksu ile ilgili bir habere bakın:
“Sahnede bir an coşarak elindeki kırmızı mendille, İspanyolların boğa güreşlerini taklit eden Sezen Aksu’ya, İspanyollar oley diye eşlik etti. Sezen aksu hareketli parçalarında göbek atmaya başlayınca yerlerinden kalkan İspanyollarla hep birlikte, Türk sanatçıya ayak uydurarak göbeklerini sallamaya başladılar”
Vahim bir hata da, Sezen Aksu elindeki mendille nasıl oluyorsa İspanyolların boğa güreşini taklit ediyor.
10. Bazı sözcüklerin yanlış kullanımına dikkat edilmelidir.
“Olarak” sözcüğü sorun yaratabilir.
“5 terörist ölü olarak ele geçirildi” Yanlıştır çünkü ‘ölü olmak’ diye bir durum tanımı olamaz. Ölü zaten bir durumdur.
“Gibi” de tehlikelidir:
“Meclisten sade bir vatandaş gibi ayrıldı.” Meclisten istifa ettiğin anda sade vatandaşsın, gibi olamaz.
“Artış yaşanması”, “ Giriş yapılması” gibi ifadeler, fiile, bir fiil daha eklemekten doğan yanlışlardır. Artmak zaten bir fiildir, yaşamak da fiildir. “Yapmak” fiili de büyük sorunlar yaratabilir. Özellikle trafik polislerinin “sağda bekleme yapma” ifadesini düşünürsek durumu anlarız.
“Akçay Gümrük kapısı açıldı, kapıdan ilk gün 57 Yunanlı turist giriş yaptı.”
Doğrusu “girdi”dir, giriş denilen bir eylemi eylemiş oluyorlar.
“Devlet eski bakanı” mı yoksa, “eski devlet bakanı” mı? Devlet Bakanı bir kalıp ifadedir, “Devlet Eski Bakanı” olmaz. Örneğin “su böreği” kalıp gibi düşünülmesi gereken bileşik sözcüktür, “sıcak su böreği” olur, “su sıcak böreği” olmaz.
Örneklerimiz çoğaltılabilir ama burada duralım.
Dil ulus kavramı ortaya çıkmadan varolmuş, tarihselliği olan ve hatta belli bir ulusu aşan nitelikler gösterir. Almanca, İngilizce, Portekizce, Türkçe ve Fransızca aslında bir ulusal kimliği aşar.
Dil dine de ait değildir, çünkü dinsel metinler her dilden olabilir. Bunu şunun için söylüyorum. Israrla dil üzerinde durmayı milliyetçilik veya bir din gösterisi haline getirmemek gerekir. Dil ile ilgili uyarılarımın kaynağında dili doğru kullanmak amacından öte bir şey yoktur. Deyimler yerleşiyor, kalıp deyimler yerleşiyor, derken cümleler yerleşiyor. Bazı durumlar artık dilimizde İngilizce olarak cümle halinde ifade edilmeye başladı. Hem de çok hızlı olarak yaşanıyor bütün bunlar, sözcükler kaybolmuyor yalnızca, söz dizimi de değişiyor.
Öyle hızlı değişiyoruz ki, çocukluğumuzda yaşadığımız şeyleri, yetişkinliğimizde bulamıyoruz. Eski Bursa’yı hatırlayanınız var mı? Bu kadar hızlı değişen bir yerde, dil de değişiyor kaçınılmaz olarak. Nasıl ki şehirlerimizin geçmişini kısa sürede yitirip bir mekânsal şok yaşıyorsak, dilimizi de kısa sürede tanınmaz hale getirip düşünce şoklarına girebiliriz.

Bilgi: Gazi Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim Görevlisi Gürsel Sağlamöz’ün 12 Nisan 2008 tarihinde verdiği “basında dil kullanımı” konulu seminer.

İlgili yazılar:

• ilgili yazı yok

2.3. Tüketici Hakları ve Tüketicinin Korunması
Çağdaş anlamda tüketicinin korunması, tüketici haklarının ortaya çıkması ve bu haklar dikkate alınarak düzenlemeler yapılması ile temin edilmiştir. Tüketici hukuku, ekonomik ve toplumsal gelişmeler sonucunda klasik yasaların tüketiciyi korumakta yetersiz kalması sonucunda ortaya çıkan yeni bir hukuk dalıdır (Aslan, 1996: 40-43, Atasoy vd., 2000: 15-16). Cumhuriyetin ilk dönemlerinden 1950’li yıllara kadar kalkınma öncelikli bir politika uygulanmış, tüketicinin korunmasına yönelik düzenlemeler ihmal edilmiştir. İlk kez 1970 yılında hazırlanan kalkınma planında hukuksal olarak tüketicinin korunmasından söz edilmiştir. 1971 yılında Ticaret Bakanlığı öncülüğünde bir sempozyum düzenlenerek “Tüketicinin korunması için ticaret konusu mal ve hizmetlerle ilgili faaliyetlerin düzenlenmesi hakkında kanun tasarısı” hazırlanmıştır. 1975 yılında “Ticaretin düzenlenmesi ve tüketicinin korunması hakkında kanun tasarısı, 1981 yılında “Ticari faaliyetlerin düzenlenmesi ve tüketicinin korunması hakkında kanun tasarısı” gündeme gelmiştir. 1982 Anayasasının 172. maddesinde tüketicinin korunmasına ilişkin olarak “Devlet tüketicileri koruyucu ve aydınlatıcı tedbirler alır, tüketicilerin kendilerini koruyucu girişimlerini teşvik eder” ifadesine yer verilmiştir. 1983 ve 1984 yıllarında da tüketicinin korunması hakkında kanun tasarıları hazırlanarak meclise sunulmuş, ancak kanunlaşmamıştır. Tüketicinin korunması hakkındaki en önemli gelişme, Sanayi ve Ticaret Bakanlığı tarafından 1995 yılında hazırlanan 4077 sayılı “Tüketicinin korunması hakkında kanun” un 8 Eylül 1995 tarihinde yürürlüğe girmesidir. 2003 yılında “Tüketicinin korunması hakkındaki kanun”da Avrupa Birliği mevzuatı ile uyum çalışmaları çerçevesinde değişiklik yapılmıştır (Özel vd., 2007: 49). 6 Mart 2003 tarihinde TBMM tarafından kabul edilen 4822 Sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun 14 Eylül 2003 tarihinde yürürlüğe girmiştir (TRKGM,2005). Bu kanun ile tüketicilere sağlanan haklar genişletilmiş ise de zaman içinde karşılaşılan güncel sorunlar yeni bir yasa tasarısının hazırlanmasını gündeme getirmiştir. Yeni bir kanun tasarısı meclisin gündemindedir (Babaoğul ve Altıok, 2007: 40).
Tüketici hakları-tüketicinin korunması kapsamında yer alabilecek konular şu şekilde sıralanabilir:
Temel ihtiyaçların karşılanması hakkı: Ürün ve hizmetlerin pazarda bulunması, tüm bireylerin ihtiyaçlarını karşılayacak düzeyde gelirinin olması, istihdam olanakları
Sağlık ve güvenlik hakkı: Kazalar ile ilgili riskleri minimuma indirecek yasal düzenlemeler, yasal sınırlar
Mal ve hizmetlerin serbestçe seçilmesi hakkı: Haksız rekabeti önleme, rekabeti destekleyen önlemler, aldatıcı ve yanıltıcı reklamlara yönelik önlemler, aldatıcı ve yanıltıcı etiketlere yönelik önlemler
Bilgi edinme hakkı: Reklamların denetlenmesi, iddialarla ilgili ispat yükümlülüğü, bilginin doğruluğu ve anlaşılabilirliğinin kontrolü
Eğitilme hakkı: Örgün tüketici eğitiminin desteklenmesi, yaygın tüketici eğitiminin desteklenmesi
Zararların tazmin edilmesi hakkı: Tüketici zararlarının tazmin edilmesi ile ilgili yasal önlemler
Sesini duyurma hakkı: Tüketici örgütlerinin desteklenmesi
Sağlıklı bir çevrede yaşama hakkı: Çevrenin korunmasına yönelik önlemler, sosyal sorumluluk anlayışı, etik yaklaşımlar
Şikayet hakkı: Tüketicinin şikayet hakkının yasa ve düzenlemeler ile desteklenmesi
3. Basında Tüketici Hakları
Türkiye, neoliberalizm ile 24 Ocak kararları ile tanışmış, yeni yapılanma tüketim kavramını ön plana çıkarmıştır. Ürün çeşitliliğinin artması, yeni markaların pazara girmesi, tüketimin yükselen bir değer haline gelmesi tüketici hakları ile ilgili tartışmaları gündeme taşımıştır. Tüketicilerin sahip oldukları haklar ve sorumluluklar konusunda bilgilendirilmelerinin, pazardaki konumlarının güçlendirilmesinin yanı sıra, tüketicinin eğitimi-korunması faaliyetlerinin başarısının artması ve pazar ekonomisinin etkili bir biçimde işlemesi açısından da önemli olduğu düşünülmektedir. Temel sorumluluğu toplumu bilgilendirmek ve toplumun farkındalık düzeyini yükseltmek olan basın, tüketicilerin doğru ve yeterli bilgiye ulaşabilmeleri açısından büyük bir önem taşımaktadır.
Basının, toplumsal sorunların çözümlenmesi ve ihtiyaçların karşılanması için gerekli olan ve örgün eğitim yolu ile elde edilemeyen bilgi ve becerinin kazanılmasındaki etkisi büyüktür. İhtiyaç duyulan konularda bilgi, beceri ve davranış kazandırma, temel hak ve sorumlulukları öğretme, basının en önemli görevleri arasındadır.(Gürdal, 2004:2).
Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı’nda da tüketici haklarının korunmasında basının önemi üzerinde durulmuştur. Toplumun çeşitli kesimlerinin katılımı ile hazırlanan “Tüketicinin Korunması Özel İhtisas Komisyonu Raporu”nun “Tüketicinin Eğitimi, Bilgilendirilmesi ve Örgütlenmesi” bölümünde radyo ve televizyon programları, basılı yayınlar, reklam ve ilanlara vurgu yapılarak, ”Görevler” başlığı altında basın yayın organlarında tüketici köşelerinin oluşturulması ile tüketici sorunlarının ve çözüm yollarının okuyucu, izleyici ve dinleyicilere duyurulması, ürün ve hizmetlere ilişkin araştırma ve inceleme sonuçlarının tarafsız olarak açıklanmasının önemine değinilmiştir (DPT, 2001:17-18)
Tüketim kültürünün küreselleşmesinde de basının tüketicileri bilgilendirme, öğretme ve bir davranışa yöneltme işlevini üstlendiği bilinmektedir. Bu işlevin toplumsal bir sorumluluk anlayışı ile gerçekleştirilmesinin önemi ise giderek artmaktadır. Ancak, bu işlevin yerine getiriliş biçimi ile ilgili eleştiriler mevcuttur. Eleştiriler, basının tüketimi körüklediği; tek taraflı, emredici ve yönlendirici iletişim biçiminin sağlıklı bir kamuoyu oluşmasını engellediği, basında yer alan reklamların yönlendirmesi ile tüketicilerin özgür iradelerini kullanamadıkları, tüketimi yükselen bir değer olarak algıladıkları ve çoğu zaman aldatıldıkları ya da yanıltıldıkları noktalarında yoğunlaşmaktadır (Odabaşı,2004:114). İster açık ve doğrudan, isterse örtülü ve dolaylı olsun reklamlarda verilen mesajlar yanlış akıl yürütmelere neden olacak unsurlar içerebilmektedir (Büyükkantarcıoğlu,2007:112-113). Bu noktada, hem reklam verenin hem de reklamı yayınlayan mecranın tüketici hakları açısından etik davranma sorumluluğu bulunmaktadır.
3.1.Görsel Basında Tüketici Hakları
Görsel basında tüketici hakları ile ilgili konulara, ilk kez 1983 yılında Meral Tamer tarafından, Cumhuriyet’te değinilmiştir. Meral Tamer ekibi ile birlikte tüketici sorunlarına çözüm aramış, konuya ilişkin çalışmalarını daha sonra Milliyet’te sürdürmüştür. Ancak, son yıllarda köşesinde daha çok makro ekonomi ile ilgili konulara yer vermektedir. Ahmet Vardar, önce Sabah ve daha sonra Vatan’daki köşesinde, kendisine iletilen şikayetler ve yaşadığı olaylardan hareketle tüketicileri korumaya çalışmıştır. Ahmet Vardar, kullandığı üslup ile diğer basın mensuplarından ayrılmaktadır. Akşam’da Cemile Varol bir dönem tüketici yazıları yazmıştır. Sabah’ta Esen Evran, tüketici sorunlarını konu alan yazılar yazmaktadır. Erkan Çelebi, Hürriyet‘te “Tüketicinin Erkan Abisi” olarak adlandırılan köşesinde tüketici sorunlarına yer vermektedir. Erkan Çelebi’nin de son zamanlarda ekonomi ile ilgili konulara öncelik verdiği görülmektedir. Cumhuriyet’te Fatma Koşar, Zaman’da Hüseyin Sümer, Tercüman’da Şenol Gezer, Vakit’te Ümit Sönmez köşelerinde tüketiciler ile ilgili yazılara ağırlık vermektedirler. Ayrıca Hürriyet’ten Yalçın Bayer, Radikal’den Fatih Özatay, Mahfi Eğilmez ve Baran Tuncer, Sabah’tan Filiz Çiçek Bil, Yeni Şafak’tan Kürşat Bumin, Milliyet’ten Güngör Uras ve Hurşit Güneş, Zaman’dan Günseli Özen Ocakoğlu’nun tüketici hakları ve tüketicinin korunması ile ilgili yazılar yazdığı tespit edilmiştir.
Ulusal gazetelere ek olarak, yerel gazetelerde de benzer köşelere rastlanmaktadır. Örneğin, Bursa’da basılan Olay’da Ayşe Aygör, “Söz Sizde”, Bursa Hakimiyet’te, Erdal Özdur “Erdal Abi” köşelerinde tüketici ile ilgili konuları ele almaktadırlar. Bursa 2000’den Elif Sezgin 1998 yılında “Yazılı Basın Tüketici Köşesi” dalında Sanayi Bakanlığından ödül almıştır. Gazetenin adı daha sonra Bursa Hakimiyet olarak değişmiş, 2000 yılında Gül Kolaylı tüketici köşesi ile Tüm Tüketicileri Koruma Derneği’nden ödül kazanmıştır.
Türkiye’nin ilk tüketici yayını olan “Tüketici Dergisi” 1988 yılında Ankara’da yayınlanmıştır. 1990 yılından itibaren yayın hayatını İstanbul’da sürdürmektedir. Tüketici Zirvesi Organizasyonları ile tüketici sorunlarını gündeme taşıyan dergi, Kasım 2007’de yeni bir yapılanma sürecine de girerek, üniversiteler ve sivil toplum örgütleri ile “Tüketici Akademisi”ni oluşturmuştur. “Tüketici Raporu Dergisi” ise tüm tüketicilere ulaşmayı, tüketicilerin sesi olmayı ve ilgili kesimler arasındaki iletişimi güçlendirmeyi hedefleyen bir dergidir.
3.2.İşitsel /Görsel ve İşitsel Basında Tüketici Hakları
4077 sayılı “Tüketicinin Korunması Hakkındaki Kanun”un 20. maddesinde de “tüketicinin eğitimi ve bilinçlendirilmesi için radyo ve televizyonda programlar ve esaslar düzenlenmesine ilişkin usul ve esaslar Tüketici Konseyi’nin önerisi ile Bakanlık tarafından tespit ve ilan olunur” ifadesi yer almaktadır. Sanayi ve Ticaret Bakanlığı’nın “Radyo ve televizyon kuruluşlarında tüketicileri eğitici, aydınlatıcı ve bilgilendirici programların Yayımlanması”na ilişkin bir tebliği de bulunmaktadır. Bu çerçevede, radyo ve televizyonlarda tüketicileri bilgilendirici yayın yapma zorunluluğu olduğu, yayın süresinin yayın kuruluşunun haftalık yayın süresinin %1 inden az olamayacağı ve programların hedef kitlelere ulaşabilmesi için 07.00-23.00 arasında yapılması öngörülmektedir (TRKGM:2001/02).
Geçmişte, Meral Tamer ve Ahmet Vardar tüketici konulu televizyon programları hazırlamışlardır. Günümüzde, görsel ve işitsel basında tüketici konusunu ele alan üç program dikkat çekmektedir. TRT 2 de yayınlanan “Alan Razı Satan Razı Programı” yaygın bir izleyici kitlesine ulaşmaktadır. Her hafta güncel tüketici sorunları işlenmekte, yaşanmış tüketici hikayeleri yaşayanların ağzından “ben yaşadım siz yaşamayın” başlığı ile dile getirilmektedir. Kanal B’de yayınlanan “Tükenmeden Tüketmek Programı” tüketicileri ilgilendiren pek çok soru ve soruna canlı yayında uzman konuklar ile yanıt bulmaya ve çözüm üretmeye çalışmaktadır. SKY TV de yayınlanan “Bilinçli Tüketici” isimli programda da üç saat süre ile tüketici ile ilgili konulara değinilmektedir.
“Tüketici Dergisi” başta TRT olmak üzere STAR, TGRT, SHOW TV ve KANAL 7 gibi yayın kuruluşlarına tüketicinin bilinçlendirilmesine yönelik programlar yapmaktadır. Ayrıca, tüketici örgütlerinin temsilcilerinin farklı başlıklar altındaki televizyon programlarına katıldıkları bilinmektedir. Tüketici örgütleri katıldıkları programlarda yaptıkları sunumlar ile ilgili detaylara internet sayfalarında yer vermektedirler.
Radyolarda da tüketiciler ile ilgili programlara yer verilmektedir. Bazı dönemlerde İstanbul FM, İstanbul Yaşam Radyo, TESK Radyo, Marmara FM, Manisa FM, Ordu FM gibi kanallar yaptıkları programlar ile ön plana çıkmışlardır.
4. SONUÇ
Tüketicinin yasalar ile korunması, ancak hakları ve sorumlulukları konusunda eğitilmesi ve bilgilendirilmesi ile mümkündür. Gelişmiş ülkelerin tüketici politikalarında tüketicinin eğitimi ve bilgilendirilmesi ön planda iken, gelişmekte olan ülkelerde tüketicinin korunmasına yönelik çabalara ağırlık verilmektedir. Ayrıca, gelişmiş ülkelerde tüketicilerin toplumun politik, teknolojik, sosyal ve ekonomik sorunlar ile makro düzeyde ilgilenme ve söz sahibi olma aşamasına geldikleri, gelişmekte olan ülkelerde ise tüketici hareketlerinin organize olmadığı ya da organize olma yönündeki çabaların çok yeni olduğu gözlenmektedir.
Türkiye açısından bakıldığında; tüketici politikalarının etkinliği açısından Tüketicinin Korunması Hakkındaki Kanun’un çıkarılması önemli bir adımdır. Ancak, tüketicinin korunmasına yönelik çalışmaların başarıya ulaşmasının tüketicinin eğitilmesi ve bilgilendirilmesine bağlı olduğunun unutulmaması gerekir. Son yıllarda, tüketiciler ile ilgili sivil toplum kuruluşlarının etkinliğinin artması, tüketicinin güvenini kazanma ve tüketiciye yol gösterme konusunda başarılı olmaları da sevindirici bir gelişmedir.
Ülkemizde basın, tüketicinin korunması, eğitimi ve bilgilendirilmesinde çok önemli bir rol üstlenmiştir. Başlangıçta, Avrupa Birliği ülkelerinden farklı olarak tüketici sorunlarına gazetelerde özel köşeler ayrılmış, tüketici sorunları köşeler aracılığı ile çözülmüş ve çözüm yolları konusunda tüketiciler bilgilendirilmiştir. Günümüzde ise konu Avrupa Birliği ülkelerine benzer şekilde gazetelerin ekonomi sayfalarında ya da gündeme bağlı olarak köşe yazarlarının sütunlarında ele alınmaktadır.
Radyo ve televizyon kuruluşlarının bazılarında tüketicinin korunması, eğitimi ve bilgilendirilmesi açısından önemli çalışmalar yapıldığı, ancak çoğunda yayın süresi ve saati ile ilgili düzenlemelere uyulmadığı, yayınların içeriğine özenilmediği görülmektedir. Bu noktada, hem sorumluluk algılama hem de denetim mekanizması ile ilgili sorunlar olduğu düşünülmektedir. Genel olarak, basın ve tüketici ilişkisine bakıldığında ise, baskıcı ve yönlendirici yaklaşımlardan kaçınılması, yayınlarda tüketimi başlı başına bir amaç haline getiren mesajlar verilmemesi, özellikle reklamlarda etik ilkelerin göz ardı edilmemesi gibi beklentiler mevcuttur. Basının sağlıklı bir kamuoyu oluşturma konusunda daha fazla sorumluluk üstlenmesi gerektiği düşünülmektedir.

Bilgi: Gazi Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Özlen Özgen’in 31 Mayıs 2008 tarihinde verdiği “Tüketici hakları ve basın” konulu seminer.

İlgili yazılar:

• ilgili yazı yok